Үндсэн мэдээлэл:

Адил утгатай үг Дува цэцэн хаан
Хамаа бүхий үг Цагаадайн улс, Барак хаан
Төрөл түүхэн зүтгэлтэн
Цаг үе Цагаадайн улс
Хэний хаанчлалын үед Хубилай хаан – Төмөр хаан
Салбар улс төр
Өөр нэр (цол, сүмийн цол, хоч нэр гэх мэт) Дува цэцэн хаан
Хүйс эр
Төрсөн он, сар, өдөр тодорхойгүй
Нас барсан он, сар, өдөр 1307
Овог, аймаг Алтан ураг
Төрсөн газар Цагаадайн улс
Албан тушаал хаан
Гэр бүл (Эцэг, өвөг эцэг, эх, нагац өвөг, хадам эцэг, хүргэн, эхнэр, нөхөр, хүү охин гэх мэт) Дува нь Цагаадайн ууган хүү Мүтүгэний гутгаар хүү Есүн-Дувагийн ач юм.

Дува хаан

Цагаадайн улсын хаан, төрийн зүтгэлтэн, цэргийн жанжин.

Дува нь Цагаадайн ууган хүү Мүтүгэний гутгаар хүү Есөндувагийн ач юм. Тэрээр 1282 онд Цагаадайн улсын эзэн суужээ. Олон жил үргэлжилсэн Хайду, Хубилай нарын зэвсэгт тэмцлийн хөлд нэрвэгдсэн улс орноо төвхнүүлэх, эдийн засгаа хөгжүүлэх зорилт Дува хааны өмнө тулгарсан байна. Юуны өмнө Дува хаан засаг захиргааны хуучин тогтолцоог халж, түмтийн хуваарьт оруулжээ.Үүний үр дүнд Цагаадайн улсын дотоод байдал нэлээд тогтворжсон байна.

Дува хаан өмнөх хаадын үед байнга гарч байсан язгууртан ноёд хоорондын дайн самууныг намжааж, улс орноо төвхнүүлжээ. Гэсэн хэдий ч гадаад байдал нь төдийлөн тайван бус байлаа.

Дува нь Хайду ноёны хамтран зүтгэгч байсан төдийгүй Монголын нутаг дэвсгэр дээр болсон Хубилайн эсрэг зэвсэгт тэмцэлд биечлэн оролцож явжээ. Түүнээс гадна Бат хааны ах Ордын удмын Баян хантай Дува, Хайду хоёр 18 удаа тулалдаж байв. Хубилай хааныг залгамжилсан Өлзийт Төмөр хаанд Баян хан элч зарж Хайду, Дува нарын эсрэг холбоо байгуулж цэрэглэн цохих санал дэвшүүлжээ. Гэвч Төмөр хаан хатан эхийн зөвлөснөөр тодорхой хариу өгөөгүй байна. 1301 онд Хайду Юань улсын цэрэгтэй тулалдаж яваад амь үрэгдсэн ба Дува энэ тулалдаанд хүнд шарх олж  насан турш эдгэрэхгүй өвчтэй болжээ.

Гэсэн хэдий ч Дува хаан идэвхитэй үйл ажиллагаа явуулж, Монголын эзэнт гүрний хэмжээнд дөрвөн улсыг холбооны хэлбэрээр нэгтгэж, худалдаа арилжаа хөгжүүлж тогтмол харилцаа тогтоох санал дэвшүүлэн, түүнийгээ хэрэгжүүлэх гэж хөөцөлдөж байжээ. Тусгаар улсуудын тэргүүн нар нь эзэнт гүрний их хааны бэлгэдлийн шинжтэй удирдлагын дор бие биетэйгээ эвтэй найртай аж төрөх ёстой бөгөөд худалдаа наймаагаа бүх Монгол гүрний хэмжээнд явуулна гэж үзэж байв.

Дува хааны энэхүү төлөвлөгөөг Юань улсын их хаан Төмөр зөвшөөрч, өөрийн элчийг Дундад Азид томилон явуулжээ. 1304 онд уг элчийн хамт Дува хааны элч Ил хаант улс, Алтан ордны улсын хаадад уг төлөвлөгөөг танилцуулсан байна. Тэд төлөвлөгөөг дэмжиж, түүнийг хэрэгжүүлэх талаар хэлэлцээр байгуулсан боловч тэр нь биелсэнгүй. Учир нь 1305 онд Хайду ноёны хүү Чапарын цэрэг Цагаадайн улсын нутаг Мавераннахрт довтлон дайн өдөөжээ.

Дува хаан Чапарт элч илгээн “Эвгүй явдлын учрыг ярьж шийдье” гэжээ. Үүний дагуу Ташкентэд уулзалт хийхээр болсон боловч Өгэдэй, Цагаадай нарын үр ач нар хоорондоо тулалдаж Чапарыг Дува буулган авсан байна. Ингэснээр Дундад Азийн дээд эрх мэдэл Өгэдэйн удмаас Цагаадайн удамд нэгмөсөн шилжсэн байна.

Дува 1307 онд нугас тархи нь хавдан саа өвчин дайрсны улмаас нас баржээ. Дува хаан бол харьцангуй удаан 25 жил Цагаадайн улсын төрийн жолоог атгаж байсан хаан юм. Тэрбээр хийсэн гавьяа зүтгэлээрээ амьд ахуйдаа “Цэцэн” хэмээн алдаршсан байна. (Ц.Энхчимэг)

Ашигласан ном зохиол

Муизз ал-ансаб (Прославляющее генеалогии) // История Казахстана в персидских источниках, Том III, Алматы, 2006 (орос хэлээр)

Монгол улсын түүх, дэд боть, УБ., 2003

Энхчимэг Ц., Монголын Цагаадайн улс, УБ., 2006

Тулибаева Ж., Сведения о Чагатайском улусе в "Улус-и арба-йи чингизи" // Международная конференция "Кыргызский каганат в контексте тюркской цивилизации: проблемы кыргызоведения", посвященная 1170-летию образования Великого Кыргызского каганата, Бишкек, 15-16 ноября 2012 г.


Дэлгэрүүлж үзэх ном зохиол