Дээд Эрдэмт хаанаас Мин улсын цэргийн албанд байсан олон монгол ноёдод өгсөн бичиг (1640)

Үндсэн мэдээлэл:

Адил утгатай үг Абахай сэцэн хаан
Хамаа бүхий үг Лигдэн хаан, Мин улс, Ууба тайж
Төрөл түүхэн зүтгэлтэн
Цаг үе Хожуу Алтан улс, Манж Чин улс
Салбар улс төр
Өөр нэр (цол, сүмийн цол, хоч нэр гэх мэт) Хааны төрсөн нэр тодорхойгүй. Хоёр өөр оны цолтой. 1626-1636 оны Хожуу Алтан улсын Тэнгэрийн сэцэн, манжаар Абка-и суре, хятадаар Тяньцун, 1636-1643 оны цол Дээд эрдэмт
Хүйс Эр
Төрсөн он, сар, өдөр 1592
Нас барсан он, сар, өдөр 1643
Овог, аймаг Манж, Айсингоро алтан ураг
Албан тушаал 1626-1643 онд төр барьсан Манж Чин улсын хоёрдугаар хаан
Гэр бүл (Эцэг, өвөг эцэг, эх, нагац өвөг, хадам эцэг, хүргэн, эхнэр, нөхөр, хүү охин гэх мэт) Өндөр өвөг нь Гиочанга, өвөө нь Такши,эцэг нь Нурхач ,эх нь монго овгийн Их хар, боржигин овгийн 3 хатантай: Хорчины Мангус ноёны охин Жэржэр, Хорчины Зайсан ноёны охин Бумбутай, Боржигиний Зайсан ноёны охин Хэланзу, 10 хүү, 14 охинтой

Дээд эрдэмт хаан

1626-1643 оны хооронд төр барьсан Манж улсын хоёрдахь хаан Абахай сэцэн буюу Дээд эрдэмт хөрш зэргэлдээ орнууд руу идэвхитэй гадаад бодлого явуулсны үрээр газар нутаг, эрх мэдлийн хүрээгээ өргөтгөв.

Абахай хаан Мин улсыг эзлэх бодлогоо идэвхитэй явуулав. Гэвч Мин улс Монголын Лигдэн хаантай гэрээ байгуулж өөрийн улсын хилийг хамгаалуулав.Тиймээс Лигдэн хаантай тэмцэхийн тулд түүний захиргаанд байгаа ноёдыг талдаа татах бодлогыг эрчимтэй явуулсан нь үр дүнд хүрчээ.

1632 онд Абахай хаан Өвөр Монголын зарим ноёдтой хүч хавсран Лигдэн хааныг довтлоход ялагдан ихээхэн хохирол амсч Хөх нуур руу зугатаж явах замдаа 1634 онд Шар тал хэмээх газар өвчнөөр нас баржээ. Манж нар түүний эхнэр, хүүхэд, харъяат албатыг авчирч, захиргаандаа оруулав.

1636 онд Өвөр Монголын 16 аймгийн ноёд чуулган нийлж, Манжийн хаан Абахайг Монголын хаанд өргөмжилсөн байна. Абахай хаан Хожуу Алтан улсын нэрийг Цин хэмээн өөрчилж, Тэнгэрийн сэцэн хэмээх оны цолоо Дээд эрдэмт болгон өөрчилжээ.

1636 онд Манжийн Дээд Эрдэмт хаан Халхын хант улсын Хятадтай худалдаа хийхийг албан ёсоор хориглов. Энэ нь нэгд, Монгол-Хятадын хооронд холбоо тогтохоос сэргийлсэн, хоёрт, монголчууд худалдаалахдаа агт мориор голдуу арилжаалдаг учир хятадын цэргийн хүчин нэмэгдэхээс болгоомжилсон бололтой. Мөн онд Монгол Засгийг Эрхлэгч яам байгуулж, 1638 онд уг яамыг Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын яам болгон өргөтгөн өөрчлөв.

1638 онд Дээд эрдэмт хаан Халхын гурван ханыг жил бүр цагаан тэмээ нэжгээд, саарал морь наймыг Чингийн эрх баригчдад албан ёсны бэлэг барих зарлиг буулгажээ.

Дээд эрдэмт хаан Их Ляо, Алтан улс, Их Юань улсын бичгийг манжаар орчуулах зарлиг буулгажээ. Алтан улсын 9 хааны 119 жилийн түүх, Их Ляо улсын 9 хааны 219 жилийн түүхийг 1636-1639 онд орчуулжээ. 1643 онд Абахай хаан гэнэт нас баржээ. Зарим эх сурвалжид түүнийг хордуулсан гэдэг. (С.Цолмон) 

Ашигласан ном зохиол

Алтан улсын түүх. Түдэн,Өлзийт нар орчуулав. Үндэстний хэвлэлийн хороо,1988.

Дайчин гүрний дотоод яамны монгол бичгийн гэрийн данс, 11 дэвтэр, Эрхлэн хэвлүүлсэн А.Цанжид, УБ., 2010

Жигмэдсүрэн С., Буянтогтох Г., Манж гүрний хураангуй түүх, УБ.,2010.

Монгол улсын түүх, Дөтгөөр боть, УБ.,2003

Гатапов А. С. Абахай // Монгольская историческая энциклопедия. — Улан-Удэ, 2015.


Дэлгэрүүлж үзэх ном зохиол