Үндсэн мэдээлэл:

Адил утгатай үг Тогтоа бэх
Хамаа бүхий үг Мэргэд аймаг
Төрөл түүхэн зүтгэлтэн
Цаг үе XII зуун
Салбар, чиглэл түүх
Хүйс эр
Овог, аймаг Удуйд-мэргэд
Албан тушаал Аймгийн толгойлогч
Гэр бүл (Эцэг, өвөг эцэг, эх, нагац өвөг, хадам эцэг, хүргэн, эхнэр, нөхөр, хүү охин гэх мэт) Эцэг нь Түдүр билгэ чигин, дүү нь Их Чилэдү. Хөвгүүд нь Төгс, Түшэ, Худу, Чулуун, Чибэг, Хулдухан мэргэн.

Тогтоо бэх

Мэргэд аймгийн нэгэн толгойлогч.

Тогтоо бэх  бол Мэргэдийн Удуйд аймгийн толгойлогч юм. Удуйд аймаг нь Орхон голын адаг Буур хээрээр нутаглаж байсан бөгөөд хүн ам олонтой, Гурван Мэргэдийн дотор тэргүүлэх үүрэгтэй байжээ. Тус аймгийг XII зууны сүүл үед Түдүр билгэ чигин, түүний хүү Тогтоо бэх нар захирч байв.

XII зууны II хагасын эхэнд Хамаг Монголын Хадаан тайш өөрийн анд Түдүр билгэ чигинд элч илгээж нэгдэх санал тавихад бие даасан байдлаа хадгалахыг эрхэмлэгч Түдүр билгэ чигин хилэгнэн татгалзсан байна. Үүний хариуд Хадаан тайш  Хотула болон бусад алтан ургийнхантай хүч хавсран Мэргэдийг довтлоход Түдүр Билгэ чингин алагдаж, түүний хүү Тогтоо бэх шархдаж зугтан олон мэргэдүүд олзлогджээ.

Тогтоо бэхийн дүү Их Чилэдү урьд Өүлэн үжинийг Олхунуудаас ураглан авч явж байхад Есүхэй баатар зам зуураас нь булаан авсан байна. Ийнхүү Мэргэд, Боржигид нар хоорондоо өстөн дайсан болжээ.

Мэргэдүүд энэ өсийг санаж, ялангуяа Тогтоо бэх дүүгийнхээ өшөөг авахын тулд Увас Мэргэдийн толгойлогч Дайр усун, Хаад Мэргэдийн толгойлогч Хаатай Дармала нартай холбогдож, гурван зуун шилдэг цэрэг дайчилж, Хэрлэн голын Бүрги эрэгт нүүн ирсэн Тэмүжиний гэрийг шөнөөр гэнэт дайрчээ. Тэмүжин эх дүү нарын хамт зугтан гарсан боловч Бөртэ үжин, Хуагчин эмгэн нар мэргэдэд баригджээ.

1179 онд Тэмүжин, Ван хан, Жамуха нарын цэрэг нь Онон мөрний эх дэх Ботоган Бооржи гэдэг газар цугларч Мэргэдийг дайлаар морджээ. Улмаар Буур хээрд Тогтоо бэхийг унтаж байхад нь хүрэх гэтэл Хилго мөрнөө байсан загасчин, булгачин зэрэг гөрөө хийгсэд “дайсан айсуй” хэмээн шөнө дөл хэл хүргэн очжээ. Тэд хэл аваад Тогтоо бэх, Дайр усун хоёр хамтарч Сэлэнгэ рүү Баргужин төхөмд цөөн биеэр дутаан буруулжээ.

1198 онд Ван хан цэрэг авч Мэргэдийн үлдэгдлийг Буур хээрт дайрч, Тогтоо бэхийг Баргужин төхөм өөд үлдэн хөөж, түүний их хөвгүүн Төгс бэхийг алж, Хутугтай, Цагарун гэдэг хоёр охин ба хатдыг нь олзлон, Тогтоо бэхийн хөвүүд Хуту, Чулуун хоёрыг харьяатынх нь хамт олзлон авчээ. Гэвч удалгүй Ван ханыг Найманы Хөгсэү Сабрагт цохигдсоныг ашиглан Тогтоо бэхийн хөвгүүн Хуту, Чулуун хоёр албат иргэдээ авч дутаан гарч, Сэлэнгэ мөрнөөр дамжин Баргужин төхөмд хүрэн эцэгтээ нийлсэн байна. 1199 оны өвөл Тогтоо бэх Баргужин төхөмөөс гарч, Тунгалаг нуурт ирээд Тайчуудтай сүлбэлдэн Чингис хаанд халдахаар хуйвалджээ. Гэвч Чингис хаан энэ мэдээг авмагц түрүүлж хөдлөн тэднийг дарсан билээ.

1204 онд Мэргэдийн Тогтоо бэх Найманы Таян хантай холбогдож Чингис хаантай байлдсан боловч бут цохигджээ. Мөн оны намар Хар талын уг хэмээх газарт Чингис хаан Тогтоо бэхтэй байлдаж Тогтоог хөдөлгөж Саарь хээрт ард иргэн улсыг нь дагуулав. Тогтоо бэх Худу, Чулуун хөвгүүдтэйгээ цөөн хүн дагуулж амь аврагдав. Тэд Найман өөд зугтан Хүчүлүгт очиж нийлсэн боловч Хүчүлүг Чингис хааны их цэрэгт бутцохигдон Тогтоо бэхийн хамт баруун зүг зугатсан байна. Чингисийн цэрэг Арайн даваагаар давж, Эрчисийн Богтромын эхэнд гүйцэн байлджээ. Энэ тулалдаанд Тогтоо бэх тэнэсэн суманд оногдож амь үрэгдсэн тул хөвгүүд нь түүний толгойг огтлон авч дутаасан гэдэг. (Ц.Энхчимэг)

Ашигласан ном зохиол

Далай Ч., Монголын түүх (1260-1388), гутгаар дэвтэр, УБ., 1992

Монгол улсын түүх, дэд боть, УБ., 2003


Дэлгэрүүлж үзэх ном зохиол