Дөрвөлжин үсгийн тамга | Гууль. 5.5х5,6х1,1 см Хувь цуглуулагчийн цуглуулга.

Үндсэн мэдээлэл:

Адил утгатай үг Пагва бичиг, шинэ монгол бичиг, улсын бичиг
Хамаа бүхий үг Хубилай, Пагва лам, монгол бичиг
Төрөл бичиг үсэг
Цаг үе 1269-орчин үе
Хэний хаанчлалын үед Хубилай-Тогоонтөмөр
Салбар, чиглэл түүх

Дөрвөлжин бичиг

1269 оноос эхлэн Юань гүрэнд хэрэглэж байсан бичиг.


Монголын эзэнт гүрэнд багтсан үндэстэн угсаатны үг хэлийг аль болох бүрэн тэмдэглэх зорилгоор 1269 онд Хубилай хаан улсын багш Пагва лам тэргүүтэй эрдэмтдээр шинэ үсэг бичгийг зохиолгожээ. Энэ бичиг нь түвэд үсгийг дуурайн зохиосон тул ихэнх дүрс нь түүнтэй адил боловч, зурам бичлэгийн хувьд монгол бичигт тулгуурласан ажээ. Хубилай хаан тус бичгийг уйгуржин бичиг шиг зээлдмэл бичиг бус, жинхэнэ монгол бичиг гэж үзэж байсан тул “монгол бичиг”, “улсын бичиг” гэж нэрлэжээ. Харин энгийн ярианд “дөрвөлжин бичиг”, өрнө дорнын бичиг зохиолд “Пагва бичиг” гэх мэтээр нэрлэдэг.

Уг бичиг зохиогдсон даруйдаа төрийн албан ёсны бичиг болж, албан бичиг, хааны зарлигийг энэ бичгээр бичих болжээ. Түүнчлэн энэхүү шинэ бичгийг сургах, дэлгэрүүлэх зорилгоор тусгай хүрээлэн байгуулж, 1272, 1273 онд хааны ордны бичиг баримтуудыг “улсын бичиг”-ээр бичих зарлиг буулгаж байжээ. 1275 онд дөрвөлжин бичгийг сургах, хааны зарлиг тушаалыг хөрвүүлэх зорилгоор “шинэ бичгийн эрдэмтэн” хэмээх албан тушаалтныг бий болгожээ.

Гэвч шинэ бичгийг дэлгэрүүлэх, дор хаяж хааны ордны албан хэрэгт хэрэглүүлэх гэсэн Хубилайн зорилго санасан хэмжээнд хүрэхгүй байсан тул уг бичгийг албан хэрэгт хэрэглэх талаар дахин дахин зарлиг тушаал буулгаж байв.

Дөрвөлжин бичиг хэрэглээний хувьд монгол бичиг, нанхиад ханз үсгээс даван гарч чадаагүй нь энэхүү бичиг улс төрийн шалтгаанаар бүтээгдсэн “зохиомол бичиг” байсантай холбоотой бололтой.

Дөрвөлжин бичиг нь 100 гаруй жил хэрэглэгдсэн бөгөөд Дай Юань гүрэн унахын хамтаар бараг хэрэглэгдэхээ больсон бололтой. Харин XVI зууны эцсээр Монгол оронд бурхны шашин дахин дэлгэрсэнтэй холбоотойгоор Түвэдийн Далай ламаас монголын лам ноёдод олгож байсан тамга тэмдэг зэрэгт дахин хэрэглэх болжээ. XV зууны дунд үед Солонгост монгол хэлний орчуулагч түшмэдийг бэлтгэхдээ уйгуржин бичгээс гадна, дөрвөлжин бичгийг зааж байжээ.

Дөрвөлжин бичиг нь солонгосын ханъгыл бичиг гэх мэт Зүүн Азийн авианы бичиг зохиогдоход тодорхой нөлөө үзүүлжээ. Эдүгээ дөрвөлжин бичгээр тэмдэглэгдсэн бичиг баримт, гэрэлт хөшөө, гэрэгэ, тамга, зоос мөнгөн тэмдэгт зэрэг олон дурсгал Монгол, Хятад, Солонгос зэрэг олон оронд үлдэж хоцорчээ. (Ц.Цэрэндорж)

Ашигласан ном зохиол

Дамдинсүрэн А., Монголын дөрвөлжин бичиг, УБ., 1986

Сумьяабаатар Б., Монгол, солонгос туургатны угсаа гарал, хэлний холбооны асуудалд, УБ., 1975

Төв Азийн нүүдэлчдийн бичиг үсгийн товчоон, редактор Болд Л., Бат-Ирээдүй Ж., УБ., 2001

Хубилай хаан ба түүнийг залгамжлагчид, редактор Цэрэндорж Ц., С.Чулуун, УБ., 2015

Шагдарсүрэн Ц.,  Монголчуудын бичиг үсгийн товчоон, УБ., 2001

Кара Д., Книги монгольских кочевников (семь веков монгольской письменности), М.: Наука, 1972

Shagdarsuren Ts., Correlation between Korean and Mongolian scripts // Mongolian Studies, Vol. 4, Seoul, 1996


Дэлгэрүүлж үзэх ном зохиол