Үндсэн мэдээлэл:

Адил утгатай үг Сэрви, Сүмбэ
Хамаа бүхий үг Дунху, Хүннү, Ухуань
Төрөл Овог, аймаг
Цаг үе НТӨ III зуунаас НТ VI-VII зуун
Угсаа Монгол хэлтэн
Бүс нутаг Төв Ази, Монгол орон

Сяньби

Монгол хэлт угсаа-соёл-улс төрийн томоохон нийтлэг, нэгдэл

Сяньби бол Хүннүтэй нэгэн үе түүхэнд тэмдэглэгдсэн томоохон аймаг. Модун шаньюйд ялагдсан Дунхугийн харьяат аймгийн зарим нь нутаг сэлгэсэн. Тэдний нэг сяньби (鮮卑 < *ser-pe) нар юм. Сяньби гэсэн үгийг П.Пеллио 1921 онд “Сэрби” (*Särbi, *Serbi), В.И.Сосновский 1929 онд “Хевенба”, К.Ширатори, Фан Чжуаню нар 1930, 1934 онд “Сайби” гэж, Э.Пуллиблэнк 1983 онд “Сэрби”, “Ширви” хэмээн, Г.Сүхбаатар 1992 онд “Сүмбэ” гэж сэргээсэн. Эдгээрээс Сэрби ба Сүмбэ гэж сэргээсэн нэрийг эрдэмтэд их дэмждэг. Ухуань аймгийн араар Хүннүгийн зүүнгарт харьяалагдаж байсан сяньбичууд НТ I зууны дундуур хүчирхэгжжээ. НТӨ 107-113 оны үед Сяньбийн 120 було (бүлэг/овог) Хань улсад элч илгээж байжээ. Таньшихуай (136-156-181) хааны үед Сяньби улсад 53 орчим томоохон аймаг харьяалагдаж байв. НТ II-IV зууны үед Сяньбичууд их төлөв Их Говийн өмнүүр одоогийн БНХАУ-ын ӨМӨЗО, Ляонин, Хэбэй, Шаньси, Шэньси, Ганьсу мужийн нутагт Ухуань, Ди, Цян, Ху, Жун зэрэг аймгуудтай холилдон хятадуудын дунд нутаглах болжээ.
    Нэгдсэн Сяньби улсыг үндэслэн байгуулсан Таньшихуай 156-166 оны хооронд газар нутгаа 3 хэсэгт хуваагаад, томоохон аймгийн эздийг их толгойлогч (түмний ноёд)-оор томилж, хувь газар олгожээ. Юбэйпинээс зүүн тийш Ляодун ба Фуюй, Вэй-Мо хүртэлх 23 бу(ло)-г зүүн гар, Юбэйпинээс баруун тийш Шангу хүртэл нутагт суух 10 гаруй бу(ло)-г төв, Шангугаас Дуньхуан, Усунь хүртэлх газарт орших 20 илүү бу(ло)-г баруун гар болгож, толгойлогчид томилжээ. Дорнод хэсэгт Мицзя, Цюэцзи, Сули, Хуайтоу, төв хэсэгт Кэцзуй, Цюэцзюй, Муюн (Мужун), өрнөд хэсэгт Чжицзяньло, Ложилюй, Туйянь, Яньлию нарыг томилжээ. Тэд цөм их жолоодогч байсан авч, захиргааны талаар Таньшихуайд захирагддаг сурвалжтнууд юм. Сяньби улсын засаг захиргааны энэ хуваарь Кэбинэний үед ч байжээ.
    НТ II зууны сүүлээр хоёр хуваагдаад байсан Сяньби улсыг хоромхон хугацаанд нэгтгэсэн Кэбинэнийг 235 онд Вэй улсын хөлсний алуурчин илд дүрж хөнөөсний дараа Сяньби улс бутарсан. Сяньби улсад харьяалагдаж байсан Цифу, Муюн, Тоба зэрэг аймгууд IV зууны II хагаст өөрсдийн улсыг байгуулж эхлэв. Эдгээр гадна Сяньби нэрийг Сухэ (Цагаан), Мигуй, Юйгоу, Моиюй, Ифу, Адунь (Адуун), Сюгуань (Үхэр), Хоунянь (Хонин), Чжэцзюэ, Дэцзюэ, Тилунь, Жуло зэрэг олон аймаг зүүж байсан юм. (Б.Батсүрэн)

Ашигласан ном зохиол

Хожуу Хан улсын түүх (хятад хэлээр)
Гурван улсын ойллого (хятад хэлээр)
Н.Я.Бичурин. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Том 1. М-Л., 1950
Parker E. The History of the Wu-wan or Wu-hwan tunguses of the first century, followed by that of their kinsmen the Sien-pi // The China Review. Vol. XX, XX, No2, 1982. тал 71-100
Schreiber G. Das volk der Hsien-pi 鮮卑 zur Han-zeit // Monumenta serica. Vol. XII, 1947. тал 145-203
Mullie Jos.L.M. Les Sien-pi // Central Asiatic Journal. Vol. XIII, No1, 1969. тал 24-51
Таскин В.С. Материалы по истории древних кочевых народов группы дунху. М., 1984
Сүхбаатар Г. Сяньби нарын угсаа гарал, соёл, аж ахуй, нийгмийн байгуулал (Нэн эртнээс м.э. IV зуун). УБ., 1971
Монгол улсын түүх. Тэргүүн боть. УБ., 2003
Дэлгэржаргал П. Монголчуудын угсаа гарвал. УБ., 2005
Батсүрэн Б. Ухуань (Авар) ба Сяньби (Сэрви). УБ., 2016

Дэлгэрүүлж үзэх ном зохиол