Үндсэн мэдээлэл:

Адил утгатай үг Халхын умард замын Цэцэрлэгийн чуулганы зүүн гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу, Сайн ноён хан аймгийн Түшээт засгийн хошуу, Цэцэрлэг мандлын аймгийн Дулаанхан уулын хошуу, Цэцэрлэг мандлын аймгийн Батцэнгэл уулын хошуу, Түшээт гүнгийн хошуу, Лу гүнгийн хошуу
Төрөл Хошуу
Цаг үе 1696-1931 он
Хэний хаанчлалын үед Энх-Амгалан
Анхны засаг ноён Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Намжил
Удам Түмэнхэн сайн ноёны долдугаар хүү Цээжав хүндлэн увшийн хүү Тубагийн хүү
Харьяалал Сайн ноёны аймаг
Байгуулагдсан он цаг 1696
Татан буугдсан он цаг 1931
Манжийн үеийн нэршил (1691-1911) Халхын умард замын Цэцэрлэгийн чуулганы зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу
Богд хаант Монгол улсын үеийн нэршил (1911-1923) Сайн ноён хан аймгийн Эрх засгийн хошуу
1923 оноос хойш (1923-1931) Цэцэрлэг мандлын аймгийн Дулаанхан уулын хошуу, Цэцэрлэг мандлын аймгийн Батцэнгэл уулын хошуу
Анх байгуулагдах үеийн сумны тоо 1 сум
1918 оны хүн амын тоо Өрх – 732. Эрэгтэй – 2160 (үүнээс тайж – 165, хамжлага ард – 1156, лам банди – 541, сумны албат эр – 150, сул эр – 148). Эмэгтэй – 1189. Нийт – 3349.
Одоогийн Архангай аймгийн Батцэнгэл сум
Хошууны дотор байсан сүм хийд Лу гүний хүрээ (1846)
Сүүлчийн засаг ноён Ширзагд

Түшээт засгийн хошуу (Сайн ноёны аймаг)

Чин улсын үеийн Халхын Сайн ноён аймгийн хошуу

    Халхын зүүн гарын Түмэнхэн сайн ноёны долдугаар хүү Цээжав хүндлэн увшийн хүү Тубагийн хүү Намжил нь анх сайн ноён Жамбыг дагалдан 1688 онд Чин улсад дагаар оржээ. 1696 онд цэргийн хэрэгт зүтгэсэн тул Сайн ноёноос түүний харьяат албатыг захируулан тусгай хошуу болгож өгөхийг гуйсанд засаг, тэргүүн зэргийн тайж болгон тусдаа хошуу болгов. 1716 онд нас барсанд ахмад хүү Бааранд засаг, тэргүүн зэргийн тайжийн хэргэмийг залгамжлуулав. Тус хошууны нутаг нь зүүнш Гажуу, өмнөш Хар нуур, баруун Дашлүн, хойш Их шавартай, зүүн хойш Имэртэй, зүүн өмнөш Бага нуур, баруун өмнөш Хүнүй гол хүрч баруун хойт талдаа Зая бандида хутагтын шавь, зүүн өмнө талаараа Сайн ноёны аймагт хавсаргасан Өөлдийн өмнөд хошуутай зах нийлжээ. 1911 онд тус хошууны засаг ноён Лувсанхайдавт үе улиран Түшээт засаг цол шагнасан тул үүнээс хойш тус хошууг Сайн ноён хан аймгийн Түшээт засгийн хошуу хэмээн албан ёсоор нэрлэх болов. 1923 оны засаг захиргааны шинэчлэлээр тус хошууг Цэцэрлэг мандлын аймгийн Дулаан хан уулын хошуу хэмээн өөрчилж, Агуйт, Баянзүрх, Дашлүн, Ухаа Азарга гэх 4 сумтай болгожээ. 1927 онд жижиг хошуудыг татан буулгаж нэгтгэхэд Цэцэрлэг мандлын аймгийн Баянбайшир, Цонхайлин уулын хошуудтай нийлүүлэн томсгож Цэцэрлэг мандлын аймгийн Батцэнгэл уулын хошуу хэмээн өөрчлөн нэрлэв. 1931 оны засаг захиргааны өөрчлөлтөөр хуучин аймаг, хошуудыг татан буулгахад тус хошууны хуучин нутаг нь одоогийн Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын нутагт багтан оржээ. (Б.Нацагдорж)

Засаг ноёдын үе залгамжлал

Намжил

Засаг, тэргүүн зэргийн тайж

1696-1716

Бааран

Засаг, тэргүүн зэргийн тайж

1716-1748

Равдан

Засаг, тэргүүн зэргийн тайж

1748-1759

Дондов

Засаг, тэргүүн зэргийн тайж

1759-1766

Ванжилсампил

Засаг, тэргүүн зэргийн тайж

1766-1822

Гэжээбал

Засаг, тэргүүн зэргийн тайж

1822-1862

Жамсранжав

Засаг, тэргүүн зэргийн тайж

1862-1865

Цэрэнгомбо

Засаг, тэргүүн зэргийн тайж, улсын түшээ гүн

1865-1888

Лувсанхайдав

Засаг, түшээ гүнгийн зэрэг улсад туслагч гүн

1888-1918

Ширзагд

Засаг, түшээ гүнгийн зэрэг улсад туслагч гүн

1918-1923

 

Ашигласан ном зохиол

Jang Mu jokiyaba. Namyun, Banzaraγča mongγolčilaba. Mongγol-un qosiγu nutuγ-un temdeglel (dumda). Ündüsüten-ü keblel-ün qoriy-a. 1990

Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921.

Сономдагва Ц. Монгол улсын засаг, захиргааны зохион байгуулалтын өөрчлөлт, шинэчлэл. Улаанбаатар, 1998. 

Шархүү Цэ. Дөрвөн аймгийн засаг хошуудын засаг ноёдын товч шастир. // Mongoru kenkyukai. Osaka, 1984. Vol.7, т.119-207. 


Дэлгэрүүлж үзэх ном зохиол