Үндсэн мэдээлэл:

Адил утгатай үг Дорнод ху, Зүүн бүдүүлгүүд
Хамаа бүхий үг Ху, Хүннү, Ухуань, Сяньби
Төрөл Овог, аймаг
Цаг үе НТӨ IV-II зуун
Угсаа Монгол хэлтэн
Бүс нутаг Төв Ази, Монгол орон

Дунху

Хүннү гүрнээс өмнөх үеийн монгол хэлтэн угсаа-соёл-улс төрийн томоохон нийтлэг, нэгдэл

НТӨ II-I мянганы заагт болж өнгөрсөн байгаль-цаг уур, аж ахуйн өөрчлөлтийн үр дүнд Төв Азид нүүдлийн мал аж ахуйн хэлбэр бүрэн ноёрхов. Мөн Байгал нуураас Говь, Хангайн нуруунаас Хянган хүртэлх уудам нутагт Дөрвөлжин булшны соёлын нийтлэг тогтжээ. Ц.Доржсүрэн, Д.Наваан, Н.Сэр-Оджав, Г.Сүхбаатар нарын олон монгол эрдэмтний үзлээр Дөрвөлжин булшны соёлыг монгол хэлтэн, монгол угсааны овог, аймгууд үлдээжээ. Тэдний дунд Хүннү, Дунху нарын өвөг дээдэс (магадгүй өвөг-дунху, өвөг-хүннүчүүд) байв. Дунху нарыг эртний хятад сурвалжид НТӨ IV-III зууны үед анх тэмдэглэжээ. Хүннүгийн Модун (НТӨ ?-209-174) эцгээ хороож төрийн эрх булаасны дараахан Дунхугийн эзэн Модуныг шахамдуулж аргамаг хүлэг, амраг хатныг нь ээлж дараалан нэхэж авав. Эцэст нь Дунхугийн эзэн “Хүннү манайхны хил савладаг оуто хязгаарын орхигдсон нутгийг бид эзэмших хүсэлтэй тул хүннүчүүд нутаглаж болохгүй” хэмээн тулган шаардав. Үүнд хилэгнэсэн Модун Дунхуг гэнэт довтолж эзнийг нь алж, улсыг нь хураав. Ухуань, Сяньби бол Дунхугийн шууд удам болон томоохон салбар нь юм. Тэд Хүннүгийн эрхшээлд багтаж хэдэн зууныг өнгөөрсөн билээ.
    Монголын түүхчдийн үзэхээр НТӨ II мянганы сүүлч – I мянганы эхээр Төв Азийн нүүдэлчдийн аймгийн холбоод байгуулагдах болжээ. Хожим тэдгээр аймгийн холбоод дундаас Дунху, Юэчжи, Хүннүгийн аймгийн холбоо товойн гарч Төв Азид ноёрхохын төлөө өөр хоорондоо өрсөлдөн тэмцэлдэж эхэлсэн юм. НТӨ V-IV зууны үест Дунху, Юэчжи, Хүннүгийн аймгийн холбоо төр улсын түвшинд хүрч хөгжсөн байна. Төв Ази, Монгол орны төв, дорнод хэсэг Дунху, Хүннүгийн мэдэлд захирагдаж байсан бол Алаша, Хэсигийн хонгил, Дорнод Туркестан, Зүүнгарын өргөн уудам нутгийг Юэчжи хянаж мэдэх болжээ. Тиймээс эртний хятадын нэг сурвалжид тэр цагт НТӨ III зууны хоёрдугаар хагаст Хүннүгээс илүү Дунху хүчирхэг байсан, Юэчжи цэцэглэн мандаж байсан гэж бичжээ. Мөн өөр нэг сурвалжид Дунхуг “Хүннүтэй нэг зэрэг мандан гарсан бөгөөд нумт сумт цэрэг хоёр бум гаруй буй. Зан заншил, түшмэдийн цол нь Хүннү лүгээ төлөв адил” гэж тэмдэглэсэн байдаг. Мөн эртний хятадын сурвалжид Юэчжиг бум гаран цэрэгтэй, Хүннүг үл тоомсорлодог байсан гэж тодорхойлжээ. Дунху нар одоогийн Монгол улсын дорнод хэсэг түүнтэй залгаа ОХУ, БНХАУ-ын нутгаар оршин сууж байв.
    НТӨ 209 оны үед Хүннүгийн Модун шаньюйд ялагдаж улс нь бутарч харьяат овог, аймгууд нь ийш тийш бутарч зугтжээ. Ухуань, Сяньбигаас гадна Цифу, Муюн (Мужун), Тугухунь (Туюйхунь, Тогон, Ажа), Тоба (Табгач), Туфа, Дуань, Хятан (Кидан) зэрэг олон аймгийг Дунху (Сяньби)-гийн шууд удмын аймгууд гэж үздэг. (Б.Батсүрэн)

Ашигласан ном зохиол

Түүхийн тэмдэглэл (хятад хэлээр)

Хожуу Хан улсын түүх (хятад хэлээр)

Гурван улсын ойллого (хятад хэлээр)

Mullie, Jos. L.M. Les Toung-hou // Central Asiatic Journal. Vol. XII, №4. Wiesbaden, 1969. тал 241-249

Сүхбаатар Г. Сяньби нарын угсаа гарал, соёл, аж ахуй, нийгмийн байгуулал (Нэн эртнээс м.э. IV зуун). УБ., 1971

Монгол улсын түүх. Тэргүүн боть. УБ., 2003

Дэлгэржаргал П. Монголчуудын угсаа гарвал. УБ., 2005

Батсүрэн Б. Ухуань (Авар) ба Сяньби (Сэрви). УБ., 2016


Дэлгэрүүлж үзэх ном зохиол