Үндсэн мэдээлэл:

Адил утгатай үг Ашидэ Юаньчжэнь, Бойла бага тархан
Хамаа бүхий үг Кутлук, Капаган, Билгэ, Түрэг, Тан улс
Төрөл Түүхэн зүтгэлтэн
Цаг үе Түрэгийн хаант улс
Салбар Улс төр
Хүйс Эр
Төрсөн он, сар, өдөр 647
Нас барсан он, сар, өдөр 726/727?
Овог, аймаг Ашидэ овог
Албан тушаал Түрэгийн сайд, апатархан (бүх цэргийн захирагч)
Гэр бүл (Өвөг эцэг, эцэг, авга, нагац өвөг, хадам эцэг, нөхөр, эхнэр, хүргэн, хүү, охин гэх мэт) Охин Пофу (Софу, Сопу)

Тоньюкук

Түрэгийн хожуу хаант улсын төрийн зүтгэлтэн

Налайхын Баянцогтын Тоньюкукийн бичээс “Сэцэн (Билгэ) Тоньюкук би өөрөө Табгач ил (Тан улсад)-д хүмүүжсэн” гэж эхэлдэг. 1897 онд Ф.Хирт Тоньюкук бол хятад сурвалжид нэр гардаг Ашидэ Юаньчжэнь болохыг тогтоожээ. Тангийн нийслэл хотод тэрбээр түвэдийн Лунь Цанлин, киданы Сунь Ваньюн нарын хамт сурч боловсорч байжээ. Итгэл олж авсан Тоньюкук Тангийн Шаньюй мужид хараат аймгуудыг цагдах түшмэлийн албанд дэвшжээ. Гэвч 680-аад оны эхээр Тан улсын шоронд хоригдосон байна. Тангийн Ван Бэньли түшмэл Кутлукийг ятган сэнхрүүлэхээр шоронд байсан Ашидэ Юаньчжэнийг суллаж Хэйша (Каракум) руу илгээв. 682 оны сүүл 683 оны эхээр босогчдын хүрээнд ирсэн даруй Ашидэ Юаньчжэнь Тангийн албыг хаяж Кутлуктай нэгдэв. Ихэд баярласан Кутлук түүнийг бүх цэргийнхээ захирагч (апатархан) болгожээ. Тэрээр энэ албыг Капаганы үед ч хааж байсан бололтой. Гэхдээ апатархан гэдгийг хятад сурвалжид ягуань (дагуань) гэж нэг удаа андуурсан тал бий. Тоньюкукийг ирсэний дараахан Чугай кузын Каракумын түрэгүүд төр ёсоо сэргээж Төлис, Тардуш болж ябгу, шад томилсон нь тохиолдлын зүйл биш байх. Кутлукийг хаан болгох үйлийг Тоньюкук сэдсэн болох нь түүний бичээсээс мэдэгддэг. Төрийн хэрэгт элдэвтэй Тоньюкук хэдэн удаа Түрэгийг мөхөхөөс сэргийлж чаджээ. Түрэгийг сөнөөхөөр хэлцэж байсан 689-690 онд үүсч бүрэлдсэн Тан-Огуз-Киданы эвслийн гол хүч Токуз огузыг 690 онд байлдаж дарсан төлөвлөгөөг чухам Тоньюкук сэдэж хэрэгжүүлсэн юм. Тан улсыг 698, 701, 702 онд бэлтгэлгүй газраар нь дайрах төлөвлөгөөг бас тэр боловсруулжээ. 709-710 оны үед эвсэж эхэлсэн Тан-Киргиз-Баруун Түрэгийн эвслийн гол цөм Киргизийг устгах ажиллагааг Тоньюкук сэдэж, гүйцэтгэжээ. Улмаар Баруун Түрэг цаашлаад Төмөр хаалга хүртлэх газар орныг түвшитгэх ажллагааг үнэн хэрэгтээ Тоньюкук удирдаж явуулсан юм. Харин үүнээс хойш Тоньюкук хэсэг хугацаанд төрийн хэргээс холдсон бололтой. Учир нь тэр хэдийнээ жар давж дал дөхсөн байжээ. Хятад сурвалжид түүнийг 716 онд дахин төрийн албанд Могилян Билгэ хаан дуудсан гэж тодорхой өгүүлдэг. Тэр жил Тоньюкук далтай байсан гэдэг. Билгэ хаанд хоёр том зөвлөгөө өгсөн нь хятад сурвалжид үлджээ. Эхний удаа улс гэрээ төвхнүүлж амжаагүй байж Тан улсыг бүү довтол, тэгээд ч Тан улс хүчтэй байна, ургац арвин байна, цэргийн бэлтгэл сургуулилалт нь сайн байгаа гэж анхааруулжээ. Хоёрдахь удаагаа Билгэ хаан Тан улсын жишгээр хот балгад олныг байгуулж ард иргэдээ суурьшуулахыг хүсэхэд Түрэг, Тан улс хоёр зэрэгцэн оршиж, Тан улс түрэгүүдийг хүлээн зөвшөөрч байгаа язгуур шалтгаан, үндэс, нөхцлийг сайтар ухварлан хэлж ойлгуулж байжээ. Түрэгийн хаад гадаадын түүний дотор Тангийн элч нарыг хүлээн авах үйл ажиллагаанд Тоньюкук гол төлөв оролцдог байсан бололтой. Үүнийг гэрчлэх мэдээ баримт хэд хэд бий. Тоньюкукийн удмынхан ч хожим төрийн хэрэгт оролцсоор байв. Билгэ хааны хатан Софу (娑匐 < sâ-bjuk < *Sa-bek) бол Тоньюкукийн охин бөгөөд Билгэ хааныг залгамжилсан Ижанийг хэдэн сар болоод үхсэн хойно дүү Билгэ Кутлук Дэнли хааныг суулгаж нас залуу гээд төрийн хэргийн эрхийг мэдэх болсон гэдэг.
    Ашидэ овгийн хүн
    690 онд 2 мянган цэрэг удирдан Көкөниг өнгөрч Өтүкэн йышд хүрч Иниг Көкүлкэнээр Туул хүрч уйгурын 6 мянган цэргийг бутцохьжээ. 698 онд Тан улсын Шантун балык, Талуй өгүз рүү довтлох санаачлага гаргаж өөрөө биечлэн их цэрэг удирдаж Хэбэйн зүүн хойд хэсгийг довтолсон байна. Мөн 701, 702 онд Ордос, Нинсягийн чиглэлд Түрэг улс довтлоход оролцжээ. 710 онд Киргиз хааныг устгах ажиллагааг удирдаж Көгмэн уулыг давж арав хоног жадны дайтай цастай газраар явж Сунга-д хүрч Киргизийг оруулж авсан байна. 711-714 онд баруун зүгийн улс орнуудыг дайлах хэргийг их төлөв Тоньюкук боловсруулж удирдаж хэрэгжүүлсэн байдаг. (Б.Батсүрэн)

Ашигласан ном зохиол

Тоньюкукийн бичээс

Тан улсын хуучин, шинэ судар (хятад хэлээр)

Н.Я.Бичурин. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Том 1. М-Л., 1950

Liu Mau-tsai. Die Chinesischen Nachrichten zur Geschichte der Ost-Türken (T'u-küe). Bd. I-II. Wiesbaden, 1958


Дэлгэрүүлж үзэх ном зохиол