Үндсэн мэдээлэл:

Адил утгатай үг Халхын дорнод замын Хэрлэн барс хотын чуулганы зүүн гарын умард адгийн хошуу, Сэцэн хан аймгийн Үйзэн засгийн хошуу, Хан Хэнтий уулын аймгийн Матад хан уулын хошуу, Үйзэн вангийн хошуу
Төрөл Хошуу
Цаг үе 1691-1931 он
Хэний хаанчлалын үед Энх-Амгалан
Анхны засаг ноён Засаг, улсад туслагч гүн Дорждаш
Удам Сэцэн хаан Шолойн зургадугаар хүү Чойжавын хүү
Харьяалал Сэцэн хан аймаг
Байгуулагдсан он цаг 1711
Татан буугдсан он цаг 1931
Манжийн үеийн нэршил (1691-1911) Халхын дорнод замын Хэрлэн барс хотын чуулганы зүүн гарын умард адгийн хошуу
Богд хаант Монгол улсын үеийн нэршил (1911-1923) Сэцэн хан аймгийн Үйзэн засгийн хошуу
1923 оноос хойш (1923-1931) Хан хэнтий уулын аймгийн Матад хан уулын хошуу
Анх байгуулагдах үеийн сумны тоо 1 бүтэн 1 хагас сум
1918 оны хүн амын тоо Өрх – 1195. Эрэгтэй – 2905 (үүнээс тайж – 160, хамжлага ард – 340, лам банди – 1482, сумны албат эр – 554, сул эр – 369). Эмэгтэй – 2743. Нийт – 5648.
Одоогийн Дорнод аймгийн Матад сум
Хошууны дотор байсан сүм хийд Чойнхорравжаалин (засаг Цэнгүнжавын үед байгуулав)
Сүүлчийн засаг ноён Гомбосүрэн

Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)

Чин улсын үеийн Халхын Сэцэн хан аймгийн хошуу

    Сэцэн хаан Шолойн зургадугаар хүү Чойжавын хүү Цэрэндашийн дүү Дорждаш нь ахын хамт Чин улсад дагаар орсны дараагаар Цэрэндашийн хошуунд (Сэцэн хан аймгийн Ёст засгийн хошуу) багтан захирагдаж байсан бөгөөд 1711 онд засаг тэргүүн зэргийн тайж болж нэг бүтэн нэг хагас сум хүрэх албатыг аван тусдаа хошуу болжээ. 1725 онд түүнийг нас барахад хүү Цэнгүнжав нь засаг, тэргүүн зэргийн тайж залгамжлаад Чин улсын цэрэг дайны хэрэгт идэвхийлэн зүтгэж явав. 1756 онд Чингүнжавын бослогын үеэр өртөөг сахин хамгаалсан учир гүнгийн зэрэг шагнагдав. Тус хошууны нутаг нь зүүнш Шар тээг, өмнөш Эрээн хошуу, баруунш Өрвөл уул, хойш Хар овоот, зүүн хойш Шорвог, баруун хойш Хярын нуруу, зүүн өмнөш Лаг нуур, баруун өмнөш Толь булаг хүрчээ. Зүүн хойт талдаа Хөлөнбуйр, зүүн өмнө талдаа Шилийн голын чуулганы үзэмчин баруун гарын хошуутай зах нийлнэ. Тус хошууны хүн амыг Сэцэн хаан Шолойн өвөг Амин дуралын өмчилж авсан отгуудын нэгэн болох хатагин овогтон голчлон бүрдүүлсэн тул аман ярианд хатагин хошуу гэх ба хожим Жавзандамба хутагт Богд хаанаас вангийн хэргэм хүртсэн тул Үйзэн вангийн хошуу ч гэдэг байжээ. 1911 онд Монгол улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглахад тус хошууны засаг ноёныг үе улиран үйзэн засаг цол өргөмжилсөн тул Сэцэн хан аймгийн Үйзэн засгийн хошуу хэмээн нэрийдэх болжээ. 1923 оны засаг захиргааны өөрчлөлтөөр тус хошууг Хан Хэнтий уулын аймгийн Матад хан уулын хошуу хэмээн өөрчилж, Жавхлант, Өлзийт-Өндөр, Түмэндэлгэр, Цогт-Өндөр зэрэг 4 сумтай болгожээ. 1931 оны засаг захиргааны шинэчлэлээр хошуудыг татан буулгахад тус хошууны нутгаар одоогийн Дорнод аймгийн Матад сумын нутгийг зохион байгуулжээ. (Б.Нацагдорж)

Засаг ноёдын үе залгамжлал

Дорждаш

Засаг, тэргүүн зэрэг тайж

1711-1725

Цэнгүнжав

Засаг, гүнгийн зэрэг тэргүүн зэрэг тайж

1725-1771

Юндэнцэвээн

Засаг, гүнгийн зэрэг тэргүүн зэрэг тайж

1774

Гүнсэнбамбар

Засаг, гүнгийн зэрэг тэргүүн зэрэг тайж

1774-1816

Самандабадра

Засаг, гүнгийн зэрэг тэргүүн зэрэг тайж

1817-1829

Махасука

Засаг, гүнгийн зэрэг тэргүүн зэрэг тайж

1829-1865

Дэлхийцэцэг

Засаг, гүнгийн зэрэг тэргүүн зэрэг тайж

1866-1879

Доржюлжилдог

Засаг, гүнгийн зэрэг тэргүүн зэрэг тайж

1883-1912

Гомбосүрэн

Засаг, бэйс, жүн ван

1913-1923

Үйзэн засгийн хошууны газрын зураг (1907)

Ашигласан ном зохиол

Jang Mu jokiyaba. Namyun, Banzaraγča mongγolčilaba. Mongγol-un qosiγu nutuγ-un temdeglel (dumda). Ündüsüten-ü keblel-ün qoriy-a. 1990

Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921.

Сономдагва Ц. Монгол улсын засаг, захиргааны зохион байгуулалтын өөрчлөлт, шинэчлэл. Улаанбаатар, 1998.

Шархүү Цэ. Дөрвөн аймгийн засаг хошуудын засаг ноёдын товч шастир. // Mongoru kenkyukai. Osaka, 1984. Vol.7, т.119-207. 

Дэлгэрүүлж үзэх ном зохиол