Хүн чулуу

Үндсэн мэдээлэл:

Хамаа бүхий үг Монголын үеийн археологийн дурсгал, Монголын үеийн хүн чулууд, Алтан овооны хүн чулуу, Таван Толгойн хүн чулуу
Төрөл Хөшөө дурсгал
Түүхэн эрин үе Дундад зууны үе
Он цаг НТ-ын XIII-XIV зуун
Салбар Археологи

Таван Толгойн хүн чулуу

Монголын Дундад зууны үеийн хүн чулуун хөшөө.

    Сүхбаатар аймгийн Онгон сумын төвөөс баруун урагш гуч гаруй км зайтай Таван толгой хэмээх намхавтар ухаа толгодын дунд хоёр хөрөг хүн чулуу бий. 
    Эл хоёр хөрөг нь хийц, дүрслэл, бүтээсэн ур чадварын хувьд нийт монгол нутагт буй хүн чулуунуудын дотор нэн онцгой бөгөөд ерөөс Төв Азийн хүн чулуу бүтээх урлагийн оргил нь гэж үзэж болох билээ. 
    Эдгээр хөр¬гүү¬дийг цагаан болон хөх өнгийн гантиг чулуугаар түшлэгтэй, зөрүүлсэн хөлтэй исэр сандалд залран сууж буй байдлаар урлажээ.
    Энэ хоёрын хоёу¬лангийн толгой хагарсан, нэгийнх нь толгойн хэм¬хэрхий хэсгүүд хажууд нь бий. Үүнийг ажиглахад бөмбөгөр оройтой, жинс, залаатай, зузаан хүрээтэй монгол маягийн малгайтай, чихний араар багцлан боож унжуулсан шибилгэр гэзэгтэй байжээ. Аль аль нь баруун гартаа ямар нэгэн сав барьж, зүүн гараа сандлын түшлэг дээр тавин суусан байдалтай. Зөв энгэртэй, өргөн эмжээр бүхий ташуу захтай урт дээл өмсөж цэцгэн гархитай, тал саран товруутай бүс бүсэлжээ. Дээлийн энгэр, ар далан дээгүүр үүлэн дунд нисч яваа луугийн дүрсийг маш уран чадварлаг сийлэн дүрсэлжээ. Хормой дээгүүр өвдөг хавьцаа дундуу¬раа хээтэй өргөн зурвас хээ гаргажээ. Хоёул зүүн гар тааарав гаруй үрэл бүхий эрхи барьсан. Бүснийх нь цаагуур зэрэгцээ олон шулуун зураас бүхий өргөн зурвас хийсэн нь дээлэндээ гүүрээ давхар бүсэлсэн өргөн даавуун бүсийг дүрсэлсэн бололтой. Хормойн дороос мухар хоншоортой, уллагаа бүхий гутлын хамар цухуйх ба хөлөөр сандлын дорхи тавцанг гишгэжээ. Гар тавих түшлэгийн үзүүрийг цагариглан эргэсэн байдлаар дүрсэлсэн ба эдгээр хөргийн хамгийн сонирхолтой нь сандлын арын түшлэг дээгүүр барын арьс нөмөргөснийг уран чадварлаг сийлж нэг хөргийнх нь барын толгой хойш унжиж, нөгөөгийнх нь сүүл хойд хөл нь хойш унжиж, толгой нь уг хүний хөлийн дор гишгэгдсэн байдалтай урлажээ.
    Эдгээр хөргүүдийн төрх намба, хувцас өмсгөл, гэзэг үсээ засаж янзалсан байдал тэргүүтэн нь XIII-XIV зууны монгол хаад язгууртны дүр төрхийг илтгэнэ. Эдгээрийн нэн онцлог нэгэн шинж нь, залран суусан исэр сандлын түшлэгийг барын арьсаар бүрхэж, тэр тусмаа нэг нь барын толгой дээр гишгэсэн дүрслэлтэй байгаа нь ертөнц дахиныг донсолгосон алтан ургийн их хаадын хэн нэгэн нэр бүхий төлөөлөгчийг дүрсэлсэн болохыг илтгэнэ. 
    НТ-ын XIII-XIV зууны Монголын дундад үед хамаарна. (Д.Батсүх)

 

Ашигласан ном зохиол

Казакевич В.А. Намогильные статуив Дариганге. Ленинград, 1930. стр., 14-18, таб. 11-12.

Баяр Д.Монголчуудын чулуун хөрөг. УБ., 1995.

Монгол нутаг дахь түүх, соёлын дурсгал (Сэдэвчилсэн лавлах). УБ., 1999, т. 118.


Дэлгэрүүлж үзэх ном зохиол