Сэцэн, Монголын нууц товчоон дахь хүмүүсийн зураг, Бээжин, 1989

Үндсэн мэдээлэл:

Адил утгатай үг Бэлгүдэй ноён
Хамаа бүхий үг Их Монгол улс, Есүхэй баатар
Төрөл Түүхэн хүн
Цаг үе Их Монгол улс
Хэний хаанчлалын үед Чингис хаан
Салбар, чиглэл Түүх
Өөр нэр (цол, сүмийн цол, хоч нэр гэх мэт) Бэлгүдэй ноён
Хүйс эр
Овог, аймаг Монгол
Төрсөн газар Онон мөрний Дэлүүн Болдогийн ойролцоо?
Албан тушаал Агтач, заргач, Гуаннин ван
Гэр бүл (Эцэг, өвөг эцэг, эх, нагац өвөг, хадам эцэг, хүргэн, эхнэр, нөхөр, хүү охин гэх мэт) Эцэг нь Есүхэй баатар, өвөг эцэг нь Бартанбаатар, эх нь Сочигил эх, ах нь Бэгтэр, хөвүүн нь Хондох, Есөнбух, Гүнбух.

Бэлгүдэй

Их Монгол улсын үеийн улс төр цэргийн зүтгэлтэн.

Бэлгүдэй бол Есүхэй баатрын Сочигил хатнаас төрсөн бага хөвүүн. Чингис хаантай эцэг нэг, эх ондоотой дүү нь болно. Бэлгүдэй ноён бол Монгол аймгуудын нэгтгэх Монгол улсыг байгуулах үйл хэрэгт идэвхийлэн оролцож, улс төр цэрэг дайны талаар олонтаа гавьяа байгуулж явсан томоохон улс төрийн зүтгэлтэн болно. Тухайлбал: Есүхэй баатрыг нас барсны дараа Тайчууд аймгийнхан удаа дараалан Тэмүжинг довтолжээ. Нэгэн удаагийн Тайчуудын довтолгоонд Бэлгүдэй мод хугалан шивээ барьж, Хасар харвалцаж, Тэмүжин ахаа хамгаалж эсэн мэнд Бурхан Халдун зүгт дутаалгасан билээ. Бэлгүдэй бодлого гүн, алсын хараатай хүн байсан болохоор хүнд чухал үйл хэрэгт Тэмүжин Бэлгүдэйг томилдог байсан юм. Тэмүжин Бөртэ үжинг богтлон авах үед Бэлгүдэй дагалдан явсан бөгөөд Боорчийг урин авчрах үйл хэрэгт мөн л Бэлгүдэйг томилон явуулжээ.

Гурван Мэргэдийн довтолгооны үед түүний бэргэн Бөртэ хатан болон өөрийнх нь төрсөн эх Мэргэд аймагт олзлогджээ. Энэ дайнд Бэлгүдэй баатарлан оролцож, Гурван Мэргэдийг сөнөөхөд чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. 1189 онд Бэлгүдэй Тэмүжинг Монгол аймгийн хаан болох явдлыг эрс дэмжиж, олон Монгол аймгийг хураахад оройлон зүтгэж явжээ. Чингис хаан Монгол аймгийн хаан болсны дараа ураг төрлийн хүмүүсээ цуглуулан Ононгийн шугуйд хурим хийсэн билээ. Тухайн үед Зүрхэний Бүри бөх хэрүүл үүсгэж Бэлгүдэй ноёны мөрийг цавчсан хэрэг гарчээ. Бэлгүдэй ноён мөрөө цавчуулж, хүнд зовиуртай байсан боловч миний төлөө ах дүү нар муудалцах хэрэггүй хэмээн ятгаж эв найртай байхыг чухалчилсан билээ. Бэлгүдэй ноён Чингис хааны агтач, шадар хамгаалагч, хулгай худлын хэрэг заргын шийтгэх ажлыг нэлээн олон жил хариуцжээ.

1204 онд Найман аймгийг мөхөөх байлдаанд Бэлгүдэй ноён чухал санаачилга гаргаж идэвхийлэн оролцсоноос Найман аймгийг маш хялбархан мөхөөжээ. Чингис хаан дүү нарынхаа гавьяа зүтгэлийг үнэлж, Бэлгүдэйн бөхөөр Хасарын харвалгаар төр улсаа байгуулав хэмээн хэлдэг байсан бөгөөд Их Монгол улсыг байгуулсны дараа Бэлгүдэй ноёнд 1500 өрх хувааж, Онон мөрөн ба Хэрлэн голын хоорондох сав нутгийг өмч болгон өгчээ. Өгэдэй хааны үед хуучин Алтан улсын Эчжоу газраас 11,603 өрх иргэнийг өмчилж хувь хүртээв. Хубилай хааны үед Синчжоу чөлгө, Яньшаньчжоу-гийн 18,000 өрх иргэнийг хувь болгон авч, хувь хүртэх газар болгожээ. 1262 онд Бэлгүдэй ноёны үр ач нарыг Гуаннин ван хэмээн өргөмжилжээ. (А.Пунсаг)

 

Ашигласан ном зохиол

Монголын нууц товчоон
Судрын чуулган
Юань улсын судар (хятад хэлээр)
Монгол улсын түүх, дэд боть, УБ., 2003

Дэлгэрүүлж үзэх ном зохиол

Алтаншаа Н., Монголчуудын өчигдрийн мөр, Хөх хот, 1993
Буянхүү, Монгол түүхийн толь бичиг - Эртний боть, Хөх хот, 2010
Ван Мандаа, Монголын түүхийн толь, ӨМАХХ, 1999
Монгол судлалын нэвтэрхий толь - Эртний түүх, Хөх хот, 2010