Дэлхийг байлдан дагуулагчдын түүх номын Иран улсад хэвлэгдсэн нэгэн эх

Үндсэн мэдээлэл:

Адил утгатай үг Тарих-и Жахангушей, Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх
Хамаа бүхий үг Жувейни, Алааддин Ата Мелик Жувейни
Төрөл Түүхэн сурвалж зохиол
Цаг үе Чингис хааны үеэс 1260-аад он хүртэл
Хэний хаанчлалын үед Гүюг (1246-1248), Мөнх (1251-1259)
Салбар Сурвалж судлал
Зохиолын хамрах хүрээ Монголын эзэнт гүрний үеийн Дундад Ази, Бага Ази
Бичигдсэн цаг хугацаа 1252 (53)-1260
Хаана бичигдсэн Харахорумд бичигдэж эхэлсэн.
Холбогдох түүхэн хүн, аймаг угсаатан Чингис хааны алтан ураг, Монголчууд, Дундад Азийн ард түмнүүдийн түүх

Дэлхийг байлдан дагуулагчдын түүх

Монголын эзэнт гүрэн, Чингис хаан, Өгэдэй зэрэг их хаадын талаар өгүүлсэн алдарт зохиол.

Уг зохиолыг 1252-1260 онд Алааддин Ата Мелик Жувейни бичжээ. Зохиогч 1226 онд Хорасаны Жувейни хотод төрсөн бөгөөд түүний эцэг, өвөг хоёр нь Хорезмын улс, Өгэдэй хааны төрийн үйл хэрэгт дараалан зүтгэж явсны дээр Жувейни мөн Монголын төрд зүтгэсээр амжилт олж өндөр албанд зүтгэх болж чаджээ. Жувейни, Аргуны хүрээнд 1243-1256 оны хооронд байж Харахорумд 2 удаа ирж байсны хувьд монголчуудын талаар сайтар мэдэх нэгэн болсон юм. Анх удаа Хархорумд ирэх үедээ буюу 1252-53 оны үед тус зохиолыг бичих ажлыг эхэлсэн бололтой. Мөнх хаанаас Жувейнид “сахиб-диваны эрхийн пайз”-ыг олгож байв. 1259 оноос Жувейни-г Ил хаант улсын өрнөд хязгаарыг захирах эрх бүхий Багдад, Арабын Ирак буюу Доод Месопотами, Хузистаны хотын захирагчаар томилсон байна. 1260 онд алдарт зохиол болох “Дэлхийг байлдан дагуулагчдийн түүх” номоо бичиж төгсгөжээ.  Насан эцэс болтлоо төрийн хэрэгт зүтгэсний эцэст 1283 онд 57 насандаа таалал төгссөн юм.

Жувейни “Дэлхийг байлдан дагуулагчдын түүх” алдарт зохиолдоо түүхэн үйл явдалд биеэр оролцсон хүмүүсийн дурсамж яриа, баримтад тулгуурлан бичжээ. Монголчуудын түүхийг авч үзэхдээ монголчуудын довтолгооныг гол төв болгон авч үзсэний дээр буруу номтон исмаилитуудыг бутцохисныг өндөр үнэлсэн төдийгүй заримдаа монголчуудын талаар гүн хүндэтгэлтэй хандсан зүйлүүд нэлээд дурдсан.

Зохиолд монголчуудын түүхийг Чингис хаанаас өмнөх үе, түүний хаанчлалын үе, дараа үе гэсэн гурван хэсэгт авч үзсэн. Чингис хааны Хорезмын улсад явуулсан аян дайн, Дундад Азийн ард олны амьдрал байдлын талаар дэлгэрэнгүй дурдсан байна. Нэгдүгээр ботийн төгсгөлд Зүчи, Цагадайн талаар товч дурдсан ба эдгээр мэдээ нь бусад сурвалжид үл дурдагдах тул ихээхэн ач холбогдолтой гэгддэг. Хоёрдугаар ботид хар Хятангуудын талаар дурдсан мэдээ нь өөр сурвалжид дурдаагүй тул сурвалжийн үнэ цэнийг нэмэгдүүлж буй хэрэг төдийгүй монголчуудын засаглал Дундад Азид хэрхэн хэрэгжсэн, Өгэдэй, Гүюг, Мөнх хаадын бодлого, үйл ажиллагааны талаар тодорхой өгүүлдэг. Гуравдугаар ботид Мөнх хааны хаан ширээнд суусан цагаас эхлэн Хүлэгү хааны аян дайны талаар авч үзсэн байна. Хэдийгээр зохиогч монголчуудын довтолгооны сөрөг талыг ил тод илэрхийлэх боломжгүй байсан нь мэдээж боловч үйл явдлуудын үнэн төрхийг нуун далдлаагүйн дээр “Шахнаме” буюу “Хаадын судар” зэрэг туульсаас эшлэл авч илээр хэлж үл болох санаагаа давхар илэрхийлэн гаргажээ. “Монголчуудын эрин үе”-ийн түүхийг өгүүлсэн энэхүү алдарт зохиол нь Монгол, Англи, Франц, Орос, Перс, Араб, Турк, Хятад зэрэг олон хэлэнд орчуулагдан гарсан төдийгүй судлаач, сонирхогчдын хэдийнээ танил болсон бүтээл болж чадсан юм. (Л.Ганбат)

 

Ашигласан ном зохиол

Ала-ад-Дин Ата-Мелик Жувейни. Дэлхийг байлдан дагуулагчдийн түүх. УБ., 2006
Ala-ad-Din Ata-Malik Juvaini. The history of the World-Conqueror. Eng. trans. J.A.Boyle. Manchester: Manchester Univ. Press, 1958
Alaaddin Ata Melik Cüveynı. Tarih-i Cihan Güşa. Çev: M.Öztürk. Ankara. 2013

Дэлгэрүүлж үзэх ном зохиол

Ил-хаадын судлал. Өгүүллийн эмхэтгэл. УБ., 2016
Boyle J.A, The Mongol World Empire (1206-1370). London, 1977
Boyle J.A., Juvayni and Rashid al-Din as Sources on the History of the Mongols // Historians of the Middle East. London, 1962