Үндсэн мэдээлэл:

Адил утгатай үг Хэтэрхий дөрвөн хэргэмтэн
Хамаа бүхий үг Манж улсын хаад, Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яам
Төрөл Улс төр
Цаг үе XVII-XX зуун
Хэний хаанчлалын үед Манжийн Энх-Амгалан хаанаас Монгол улсын Ардын засгийн эхэн хүртэл
Салбар Улс төр
Үндэслэн байгуулагч Манжийн Энх-Амгалан хаан
Бүс нутаг Монгол улс, Өнөөгийн БНХАУ
Үүсч байгуулагдсан он цаг XVII зуун
Татан буугдсан он цаг ХХ зуун

Бэйс

XVII-XX зуун буюу Манжийн эрхшээлийн үед монгол ноёдод олгож байсан цол

Манж нар Монголыг эрхшээлдээ оруулаад төрийн дээд бүх эрхийг авчээ. Алтан ургийнхны угсаа залгамжлах ёсыг шууд устгаагүй боловч хэнийг дэвшүүлэх, бууруулах цол, хэргэм олгох бүх эрхийг гартаа авчээ.

1691 онд болсон Долоннуурын чуулганаар Манж улсын Энх-Амгалан хаан зарлиг буулган монгол язгууртнуудын хан цолыг хэвээр үлдээж ноён, жонон зэрэг цолыг халж оронд нь ван, бэйл, бэйс, гүн цол олгосныг манж улсын хуульд төрийн хэтэрхий дөрвөн хэргэм гэж нэрлэжээ. Энэ хэтэрхий дөрвөн хэргэмийн гуравдах нь бэйс хэргэм болно. Тус чуулган дээр Халхын 4 ноёнд бэйс хэргэм олгожээ. Манжийн хуулиар бэйсийн хэргэмийг нэгэн үе буюу үе улиран залгамжлах журам тогтоожээ.

Манж Чин улсын “Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны хууль зүйлийн бичиг”-т заасан ёсоор бэйс нь өөрийн цол, хэргэмд тохирсон ямба ёслолын хувцас, хэрэглэлийг өмсөж, хэрэглэх ба хэргэм зэрэг цолны шагнал пүнлүү хүртэж байв. Үүнд: Бэйсийн зэрэг нь пүнлүүний мөнгө 500 лан, торго 10 зах, хамжлага эрийн тоо 35 байв.

1923 онд Ардын Засгийн газраас ”Монголын олон засаг ба засаг бус ван гүнгүүдийн эрх хэмжээний дүрэм” батлан гаргасанаар бэйс цолыг хэрэглэхээ больжээ. (С.Цолмон)

Ашигласан ном зохиол

Дайчин гүрний дотоод яамны монгол бичгийн гэрийн данс, I-XI боть,УБ., 2010
Гонгор Д., Халх товчоон, I боть, УБ., 1970
Жигмэддорж Э., Халх-Манжийн улс төрийн харилцаа (XVII зууны II хагас),УБ., 2008
Нацагдорж Ш., Халхын түүх,УБ., 1963
Монгол улсын түүх, Дөтгөөр боть,УБ., 2003
Монголчууд:XVII-XX зууны эхэн, УБ., 2014
Златкин И.Я. История Джунгарского ханства (1635-1758), М.,1983 

Дэлгэрүүлж үзэх ном зохиол