Үндсэн мэдээлэл:

Хамаа бүхий үг Юань улс, Аюушридара хаан
Төрөл түүхэн хүн
Цаг үе Юань улс
Салбар, чиглэл түүх
Өөр нэр (цол, сүмийн цол гэх мэт) Монгол цол нь Ухаант хаан, сүмийн цол нь Хуйцзун (惠宗), нэхэн өргөмжилсөн цол Шуньди.
Хүйс эр
Төрсөн он, сар, өдөр 1320
Нас барсан он, сар, өдөр 1370
Овог, аймаг Хиад Боржигин
Гэр бүл (Эцэг, өвөг эцэг, эх, нагац өвөг, хадам эцэг, хүргэн, эхнэр, нөхөр, ах дүү, хүү охин гэх мэт) Өвөг эцэг нь Хайсан хаан, эцэг нь Хошила (Хүслэн) хаан, эх нь Харлуг овогт Майлайти хатан. Хүү нь Аюушридара, Төгстөмөр. Хатан нь Данашир, Баянхутаг, Өлзийхутаг.

Тогоонтөмөр хаан

Юань улсын сүүлчийн хаан (1333-1370).

Монгол цол нь Ухаант хаан. Хошила (бас Хүслэн гэх нь буй) хааны ахмад хөвгүүн.

Тогоонтөмөр өөрийн эцэг Хошила-гийн үхэлд буруутгагдан бага насандаа Корйө-гийн Тэчхөн арал ба Гуанси (廣西)-гийн Гуэлинь (桂林) зэрэг газарт цөлөгдөж байв. Тогоонтөмөр 1333 онд Тугтөмөр Заяат хааны эш хатан Будаширийн дэмжлэгтэйгээр хаан ширээнд суужээ. Анхандаа Тогоонтөмөр хаан бодит эрх мэдэлгүй, хүчирхэг түшмэд төрийн эрхийг барьж байсан боловч, 1335 онд Тэнгис нарын, 1340 онд чэнсян Баян, Будашир нарын өрсөлдөгчдөө зайлуулснаар жинхэнэ ёсоор эрх мэдлээ хэрэгжүүлж эхэлсэн ажээ. 

Тогоонтөмөрийн хатан корйө гаралтай Ки овогт Өлзийхутагаас төрсөн хөвгүүн Аюушридара 1353 онд ширээ залгамжлах хуантайцзи (хунтайж)-аар өргөмжлөгдсөнөөс хойш эхтэйгээ хүч хавсран хаан ширээний төлөө тэмцэх болжээ. Үүний хажуугаар 1340-өөд оны үеэс эхэлсэн байгалийн гамшиг, Хятадын ард түмний бослого хөдөлгөөний улмаас Юань улсын төр сулран доройтох замдаа оров.

Тогоонтөмөр Аюушридара-г хуантайцзи өргөмжлөгдсөний дараа зарлиг буулган, төрийн дээд байгууллагууд хаанд айлтгахаасаа өмнө эхлээд хуантайцзид айлтгаж байхыг тушаасны дагуу Аюушридара үнэн хэрэгтээ хааныг төлөөлж төрийн хэргийг явуулах болжээ.

Аюушридара төрийн эрх мэдлийг атгаснаар, түүний талынхан хийгээд Тогоонтөмөрийн талынхан зөрчилдөх болов. Ялангуяа Өлзийхутаг 1365 онд их хатан болсны дараа хаан ширээг нь Аюушридарад найр тавин өгүүлэхээр Тогоонтөмөрийг улам дарамтлах болжээ. Ингэж эрх мэдлийн төлөө тэмцэлдэж байх зуур Хятадын өмнөд нутагт өрнөсөн бослого улам газар авч, тэдний нэгэн толгойлогч Чжу Юаньчжан босогчдыг ээлж дараалан өөртөө нэгтгэж, 1368 онд Мин улсыг байгуулжээ. Мин улсын цэрэг Юань улсын нийслэл Дайду хотыг эзлэхээр довтлон ирсэнд Тогоонтөмөр хаан Дайдугаас Шанду (上都) руу түр ухран гарчээ. Тэрээр Шанду-д байрлаж Дайду нийслэлээ эргүүлэн авахаар оролдож байв. Улмаар Шанду-гаас Инчан (應昌) руу шилжиж, Монголын тусгаар тогтнолын төлөө эцсээ хүртэл тэмцсээр 1370 онд Инчанд нас баржээ. Түүнийг нас барсны дараа хөвгүүн Аюушридара залгамжилж, Мин улсын эсрэг тэмцлийг амжилттай явуулсан билээ. (Ц.Цэрэндорж)

 

Ашигласан ном зохиол

Лю Цзи, Умар газар одсон хувийн тэмдэглэл (орчуулсан Цэрэндорж Ц.) – “Умар газар одсон хувийн тэмдэглэл, Умрыг төвшитгөсөн тэмдэглэл”, УБ., 2016

Мин улсын судар (хятад хэлээр)

Юань улсын судар (хятад хэлээр)

Далай Ч., Монголын түүх (1260-1388), гутгаар дэвтэр, УБ., 1992

Монгол улсын түүх, дэд боть, УБ., 2003

첵메드 체렝도르지, 14세기 후반 동아시아의 국제정세와 북원과 고려의 관계, 한국학중앙연구원 박사학위논문, 2011 (солонгос хэлээр)

Дэлгэрүүлж үзэх ном зохиол

Ганболд Ж., Мөнхцэцэг Т.,  Наран Д., Пунсаг А., Монголын Юань улс, УБ., 2006

Монгол хаад - 9, эрхэлсэн: Төрт ёс, хаадын сан, УБ., 2012