Хэрэм бэхлэлт (Заамар сум, Төв аймаг)

Үндсэн мэдээлэл:

Хамаа бүхий үг Хар Бухын балгас, Зүүн хэрэм, Баруун хэрэм, Улаан хэрэм
Төрөл Хот суурин
Түүхэн эрин үе Хятаны үе
Он цаг НТ IX-XI зуун
Салбар Археологи

Хэрмэн дэнж

Хятаны үеийн хэрэм бэхлэлтийн дурсгал.

Энэ хот нь Төв аймгийн Заамар сумын нутаг Хэрмэн дэнж хэмээх газарт оршино. Туул гол руу зүүн биеэс нь шахаж тогтсон Агит, Төмст хэмээх хоёр уулын дундах цалгай хөндийн өмнөд хэсгийг нутгийнхан Хэрмэн дэнж, уг дэнж дээр буй эртний балгасыг Хэрмэн дэнжийн балгас хэмээн нэрийджээ.

1870-аад онд Оросын эрдэмтэн В.В.Радлов, Н.М.Ядринцев нарын удирдсан судалгааны анги Орхон, Туул голын хөндий дэх эртний Уйгур, Хятан, монголчуудын олон хот суурины туурийг үзэж нэлээдийнх нь тодорхойлолт, дэвсгэр зургийг үйлдэж судалгааны эргэлтэнд оруулсан байна. Хэрмэн дэнжийн балгас нь 6 тусгай хэсгээс бүрдсэн нэлээд том хот байжээ.

Гол хэсгийн шороон хэрэм нь цонжтой байжээ. Одоогийн байдлаар, бүгд 8 цонж байсан нь мэдэгдэж байна. Хойд талын шороон хэрмийн баруун хана нь 360 метр, хойд хана нь 310 метр, урд тал нь 380 метр, зүүн хана нь 330 метр урттай, хэрэм ерөнхийдөө дөрвөлжин зохиомжтой аж. Гол хэрмийн зүүн этгээдийн хойд, урд хэсгийг заагласан шороон хэрэм нь дунд хэсэгтэй том гулдан хаалгатай байжээ. Тэр хаалганы одоогийн өргөн нь 15 метр орчим байна. Төв хэсгийн хойд тал нь урд хаалганаас чанх хойд зүг рүү чиглэсэн гудамжаар баруун, зүүн хэсэг болон хуваагдсан байжээ. Эл төв гудамжны өргөн нь 8-10 метр, урт нь 34 метр юм. Гол гудамжны баруун, зүүн талаас ирж нийлсэн хэдэн жижиг гудамж байсны ор ажиглагдаж байна. Тэдгээр бага гудамжнууд нь янз бүрийн өргөн, урттай аж. Гол гудамжны хоёр талаар олон барилга байсны ор мөр харагдана. Тэдгээр барилгын зарим нь бас тусгай жижиг шороон хэрэмтэй байжээ. Тийм давхар хэрэмтэй барилгуудын нэлээдийг хэрмээс нь залган барьсан ажгуу. Төв хэрмийн зүүн хэсгийн  өмнөд этгээдийн хэрмийн баруун хана нь 200 метр, зүүн хана нь 230 метр урт юм. Энэ хэрмийн ар тал нь хойд хэрмийн өмнөд хэсэг болох тул мэдээж 380 метр урт юм. Эл өмнөд хэсгийн урд тал нь шороон хэрэмгүй, түүний баруун, зүүн хоёр ханыг нь шууд Туул голын мөргөцөгт тулгаад орхижээ. Харин Туул руу буусан хоёр гудамж (зам) мэт зүйл байна. Эл хоёр гудамжны хооронд 34 метр орчим зайтай. Тэрхүү 2 гудамжны төгсгөлд хоёр шороон дов босгожээ. Өмнөд хэсгийн доторхи байшин барилгын ор үлдэц хойт хэрмийнхээс ихээхэн цөөн аж.

Дээр дурдсан төв хэсгийн хойт, өмнөд хоёр хэрмийн араар болон баруун, зүүн талын хэрмийн гадна талаар дагууд нь суваг татсан ажээ. Тэрхүү сувгийн өргөн нь 1.5-3.5 метр, гүн нь 0.5-0.7 метр, сувгийн гаднах шороон далангийн өндөр нь 0.5-1 метр орчим юм.

Гол хэсгийн хойт, урд хоёр хэрмийн баруун хананаас залган, баруун тийш нь намхан шороон хэрэм барьжээ. Эл намхан шороон даланг барихдаа уг дэнжийн хэвгий, жалга, тэгш бус байрлалыг харгалзсанаас болоод шороон хэрэм нь тэгш хэмтэй болж чадаагүй бололтой. Ялангуяа уг далангийн хойт талын хэсэг нь хоёр үзүүрээрээ бага зэрэг дотогшлон дугуйрсан маягтай болжээ. Түүний баруун, зүүн хоёр өнцгийг далангаар хөвч мэт холбосон ажээ.

Баруун хэсгийн шороон далан нь 0.5-1 метр орчим өндөртэй, түүний хойд болон баруун ханын гаднах сувгийн гүн нь 0.5-0.6 метр, өргөн нь 2-3.5 метр аж. Эл сувгийн шороог мөн л гадагш нь гаргаж, жижиг далан мэт зүйлийг үүсгэжээ. Баруун хэсгийн шороон хэрмийн ар тал нь 780 метр, баруун тал нь 760 метр урт үргэлжилжээ. Энэхүү хэрэмд нийт 13 жижиг овгор байгаа нь цонжны ор үлдэц бололтой.

Хэрмийн өмнөд талын шороон далан нь 640 метр урт бөгөөд нэлээд их эвдэрч тасарсан байна. Баруун хэрмийн дотор ямар нэг барилга, байшингийн ор ажиглагдахгүй байна. Харин төв хэсэгт нь том гэрийн буйр мэт нэгэн зүйл байна. Энэ хэрмэнд зөвхөн гэр, майхан, асар мэт түр хугацааны сууц барьж суудаг байсан бололтой. (А.Энхтөр)

Ашигласан ном зохиол

Пэрлээ Х. Хятан нар тэдний Монголчуудтай холбогдсон нь. УБ., 1959, т. 52.

Очир А. Хэрмэн дэнж балгасны тухай // Монгол-Солонгосын хамтарсан II симпозиумын илтгэлүүдийн этхтгэл. Сөүл-УБ., 2004.

Энхтөр А. Хэрмэн дэнж // Монгол нутаг дахь Хятаны хот, суурингууд. УБ., 2008, т. 68-72.

X
by AdChoices

Энхтөр А. Монгол нутаг дахь Хятаны археологийн судалгаа // Хятаны өв соёл. УБ., 2014, т. 5, 9.

 

 

 

 

 

Дэлгэрүүлж үзэх ном зохиол