Долоон нуурын улаан толгойн уйгуржин монгол бичээст хөшөө (Мөнххайрхан сум, Ховд аймаг)

Үндсэн мэдээлэл:

Хамаа бүхий үг Хар Хорумын 1, 2-р монгол бичээс, Мөнх хааны гэрэлт хөшөөний хятад бичээс
Төрөл Бичээс
Түүхэн эрин үе Монголын үе
Он цаг НТ XIII-XIV зуун
Салбар Археологи

Долоон нуурын Улаан толгойн бичээс

Монголын үед хамаарах бичгийн дурсгал.

Ховд аймгийн Мөнххайрхан сумын нутаг /сумын төвөөс баруун тийш 20 гаруй км-т/ Долоон нуурын Улаан толгойн зүүн урд боржин чулуун хаданд гурван хэсэг бичээс буй. Бичээсүүдийг хар бэхээр бичсэн бөгөөд зарим нь он цагийн урт хийгээд, байгалийн элэгдлээр бүдгэрэн муудаж, харилцан адилгүй хадгалагдан үлджээ.

Уг гурван бичээсний хоёр нь уйгуржин монгол хэлбэртэй боловч эдүгээгийн монголоор уншиж үл болох ба нэгнийх нь дээд талд христос шашны загалмай тэмдгийн хэлбэртэй дүрс буй нь сонирхолтой бөгөөд дундад эртний монголын хэрэйд, найман зэрэг айм­гуудын дунд христийн шашны урсгал нэвтэрч байсан мэдээ баримттай ч холбон үзэж болох талтай.

Эдгээр бичээсийг бичээс судлалын мэргэжлийн үүднээс нарийвчлан уншиж учир хол­богдолыг тодруулан гаргаж завдаагүй байсан бол сүүлд 2015 онд Т.Осава, Г.Лхүндэв,  Ш.Сайто, Х.Такахаши нар хятад, сир хоёр бичээсийг тодруулж, бичээсийн хэв хуулгыг авч уншиж тайлсан байна. Хятад бичээсийг Юаны Дадэгийн 1298 оны 6-р сарын 17-нд бичсэн хэмээн үзжээ. Сир бичээс нь  Грекийн тооллоор 1609 он, манай тооллын 1297 онд хамаарагдана. Бичээст гарч буюу Гоу тан гэдэг нь Онгуудын несторионы шашинтай Жорж хун тайж  Юан улстай хүч хавсран Хайдугийн бослогыг дарах үед энэхүү бичгийг бичсэн хэмээжээ. Эл дурсгал нь XIII-р зууны үеийн зам харилцаа хийгээд Юан улсын түүхийг судлахад чухал мэдээ баримт болдог байна. (А.Энхтөр)

Ашигласан ном зохиол

Дов. Уйгуржин монгол үсгийн дурсгалт бичгүүд. Бээжин, 1983.

Баяр Д. Баруун монголд шинээр илэрсэн эртний бичгийн дурсгалууд // ШУА. УБ., 1990, т. 37-

            40.

Баяр Д. Долоон нуурын Улаан толгойн бичээс // Монгол нутаг соёлын үл хөдлөх өвийн

            хадгалалт хамгаалалт. УБ., 2006, т. 202.

Osawa T., Lkhundev G., Saito Sh., Takahashi H. As the Mountains Surround Jerusalem: Two Syriac Inscriptions at Ulaan Tolgoi (Doloon Nuur) in Western Mongolia // Hugoye Journal of Syriac Studies. Vol. 18.1, 2015.

 

 

Дэлгэрүүлж үзэх ном зохиол