Үндсэн мэдээлэл:

Хамаа бүхий үг Хүннү гүрэн, Чжичжи шаньюй, Өмнөд Хүннү, Хүннүгийн тамга, Дунху, Динлин, Юэчжи, шаньюй, Энх ургийн гэрээ
Төрөл Түүхэн хүн
Түүхэн эрин үе Хүннүгийн үе
Он цаг НТӨ 58-31 он
Салбар Монголын эртний түүх

Хуханье шаньюй

Өмнөд Хүннүг захирсан шаньюй буюу эзэн хаан.

Хуханье шаньюй (НТӨ 58-31 он). Хүннүгийн шаньюй. НТӨ 60 онд Уяньцзюйди шаньюй нас барсны дараа Хүннүд дотоодын их самуун дэгдэж нэгэн зэрэг 5 шаньюй гарч ирсэн үе байв. Энэ үеийг “Таван шаньюйн самуун”-ы үе гэдэг. Эдгээрээс хамгийн сүүлд ах дүү Хуханье, Чжичжи нар хаан ширээ булаалан үлджээ. НТӨ 54 онд Чжичжи шаньюй тал нутгийг бүрэн захиргаандаа оруулсан тул Хуханье өмнө зүг Хан улсад зугатан очиж даган оржээ.

Хүннү гүрэн тийнхүү бие биедээ дайсагнасан хоёр хэсэг болж хуваагдаад ах, дүү хоёр шаньюй ч хэл амаа ололцож эс чадан сулран доройтохын туйлд хүрчээ. Бодит байдлыг нягталж үзээд Хуханье шаньюй Хятадад дагаар орсон болж байгаад улс орноо тайван нөхцөлд сэргээн тэнхрүүлэхээр шийджээ.

НТӨ 53 онд Хуханье шаньюй нэг хөвгүүнээ Хан улсын барьцаанд очуулаад дараа жил нь өөрийн биеэр Хятадын нийслэл Чанъань хотод хүрэлцэн очиж Баруун Хан улсын эзэнд бараалхжээ. Энэ үйл явдлаас хойш Хуханье Хан улсын түшмэг хараат болсноо хүлээн зөвшөөрч Ордосоос хойших Шоусянчен хэмээх Хүннү нутгийн өмнө хэсэгт хятадуудын барьсан боомт бэхлэлтийн ойролцоо байрлуулах болсон байна. Шаньюйтай цуг Хятадад дагаар орсон бусад хүннү нарт зориулж тэнд бас нэлээд их хэмжээний шар, цагаан будаа хүргүүлж цаашид жил бүр хүнс хэрэглэгдэхүүнээр хангаж байх болсон байна.

Хүннү нарын олонх нь Чжичжи шаньюйн захиргаанд байсан боловч тэрээр Хятадын талын тусламж дэмжлэгийг олсон Хуханье шаньюйгаас болгоомжилж, өргөө гэрээ Хангайн нуруу, Орхоны хөндийгөөс Или-Тарвагатайн өвөрт нүүлгэн шилжүүлжээ. НТӨ 47 онд Хуханье шаньюй тэргүүтэй хүннүчүүд хуучин нутаглаж байсан Дорнод Монголдоо эргэж ирж нутаглажээ. Хүннү гүрэн тухайн үед Хятадын хараат түшмэг улс байсан боловч жинхэнэ Монгол нутгийн үндсэн хэсэг нь Хуханьед захирагдаж, Долоон ус, Динлин, Усунь, Кангюй зэрэг нь Чжичжи шаньюйн мэдэлд байжээ. Хүннүгийн шаньюйд Ухуань зэрэг урьдын эзлэгдсэн аймаг овгууд арьс үс болон бөс даавуугаар алба барьдаг хэвээр байжээ.

НТӨ 37 онд Чжичжи шаньюй Долоон усны Талас голд Хан улсын цэрэгт ялагдаж алагдсаны дараа Хуханье Хүннүгийн цорын ганц нөлөө бүхий удирдагч болж үлдсэн байна. Тэрээр НТӨ 33 онд Чанъань хотод дахин хүрэлцэн очиж Хань улсаас гүнж авч хоёр улсын найрамдлыг улам бэхжүүлэх санал гаргажээ. Хан улсын хаан түүнд Ван Чжаоцзюнь хэмээх гүнжийг яньчжи болгон өгсөн байна. Ван Цзюйцзюнь хүннү нартай ихэд дотно болж, Хуханьед Итучжясы хэмээх нэгэн хөвгүүн төрүүлж өгсөн нь дараа үед Хүннүгийн баруун этгээдийн Жичжо ноён болсон байна.

НТӨ 31 онд Хуханье шаньюй нас барж, түүний нэг хүвгүүн шаньюй болжээ. Хуханье шаньюйн үеэс эхлэн Хүннүгийн шаньюйн өргөө ордон нь Монгол нутгийн зүүн хэсэгт, тухайлбал Богд хан уул, Баян улаан уулын бүсэд байдаг болоод шаньюй түүний хатад, овог төрлийнхнийг нэгэнт Хараагийн Ноён ууланд оршуулдаг болсон. 

Хуханье шаньюйн үед Хүннү улс Хан улсын хараат түшмэг улс хэмээн албан ёсоор тооцогдох боловч үнэн хэрэгтээ тусгаар шинжээ бүрэн хадгалж чаджээ. Зарим судлаачид Хуханьегийн үед Хүннү гүрэн дахин сэргэж урьдын адил тал нутгийг бүрэн захиргаандаа оруулж чадсан гэж үздэг. (Ц.Төрбат)

Ашигласан ном зохиол

Гумилев Л.Н. Хунну в Китае. СПб., 1994.

Монгол улсын түүх. Тэргүүн боть. УБ., 2004.

Таскин В.С. Материалы по истории сюнну. М., 1973.

Хүннүгийн толь бичиг. Эрхлэн нийтлүүлсэн Ц.Төрбат. УБ., 2011. 

Хүннүгийн түүх соёл. Ред. Ж.Болдбаатар, П.Дэлгэржаргал. УБ., 2011. 

Дэлгэрүүлж үзэх ном зохиол