Түүхэн тэмдэглэл

Үндсэн мэдээлэл:

Адил утгатай үг Ши жи
Хамаа бүхий үг Хүннү гүрэн, Хан улсын түүх, Хожуу Хангийн түүх
Төрөл Түүхэн сурвалж
Цаг үе Эрт үе
Хэний хаанчлалын үед У Ди хааны үед
Салбар Эртний түүх

Түүхэн тэмдэглэл

Хүннүгийн түүхийн талаар бүлэг агуулсан хятад сурвалж бичиг.

     Түүхэн тэмдэглэл (史記мөн “Түүх дэвтэрлэгчийн тэмдэглэл” гэх нь ч бий)-ийг ордны түүхч Сыма Тан (司馬談 н.т.ө.110 н.т.ө. 55) анх эхлүүлсэн бөгөөд түүний хүү Хан улсын ордны түүхч Сыма Цян (司馬遷145-86?) НТӨ 91 онд бичиж дуусгасан байдаг. “Түүхэн тэмдэглэл” нь нэн эрт буюу домгийн Ся улсын Шар хааны үеэс түүхт Шан, Чжоу улс болон Цинь Шихуанди, дөрвөн хаан, баруун Хангийн бэлэвсэн хатан, Хан улсын түүхийг багтаасан НТӨ I зуун хүртэлх үеийн эртний Хятадын талаар өгүүлэх дэвтэрлэсэн түүх болно. Энэхүү зохиол нь Эртний Хятадын төрийн гол бодлого, чиг хандлага зэргийн эерэг ба сөрөг талыг үнэлж дүгнэх оролдлого хийсэн анхны цогц бүтээл юм. Энэ зохиол нь 130 хуйлмал бүхий таван хэсэгтэй буюу I хэсэг “Хаадын уг эх” (бэн жи本纪) 12 хуйлмал -хаан төр барьж асан хаадын түүх, II хэсэг “Он дараалсан хүснэгт” (бяо表) 10 хуйлмал, III хэсэг “Хаад, ноёдын шастир” (ши жя世家) 30 хуйлмал, хаан төр барьсан хаадын уг эх буюу гол төлөв Хавар, Намрын болон Байлдаант улсын үеийн язгууртан, түшмэдийн намтар багтдаг, IV хэсэг “Намтарын ойллого” буюу эртний хятадын түүхэн хүмүүс (лье жуан列傳 ) 70 хуйлмалд Лао зы, Мо зы, Сюнь зы, Зин Ке зэрэг алдартнуудын намтар багтсан, V хэсэг “Туурвил” (шу書) 8 хуйлмалд Эртний Хятадын оюуны болон биет соёлыг бүх талаас нь буюу ёслол хүндэтгэлийн арга хэмжээний дэг жаяг, хөгжим, хуанли, сүсэг бишрэл, эдийн засаг болон тухайн цаг үеийн тулгамдсан асуудлын талаарх эрэгцүүлэл гэх мэтийг тоймлон өгүүлнэ.   
     “Түүхэн тэмдэглэл”-ийн “Намтарын ойллого” (列傳)-ийн 110 хуйлмалд Эртний Хятадын умард хөрш болох нүүдэлчид, тэр дундаа хүннү нарын эзэнт улс байгуулахын өмнөх болон хүчирхэг байх үе, бутралын үе, түүний дараахь үеийн тухай өгүүлдэг байна.    
     Энэ бүтээлийг Өрнөдийн Э.Шаванн, Э.Хэниш, Ф.Кирмэн, Б.Уотсон, А.Пфицмайер, Д.Боддэ, Ф.Иегер нарын эрдэмтэд хэсэгчлэн орчуулж, тайлбар хийсэн бол Оросын И.Бичурин, В.Алексеев, В.Панасюк, Л.Переломов зэрэг эрдэмтэд хэсэгчлэн орчуулж зохих тайлбар хийсэн төдийгүй Зөвлөлтийн эрдэмтэн Р.В.Вяткин 1958 оноос 1995 он хүртэл орчуулсан ба түүний ажлыг хүү А.Р.Вяткин 1972-2010 онд бүрэн дуусган “Памятники письменности Востока” цувралд орчуулга, тайлбарын хамт нийт 9 ботиор хэвлүүлсэн байдаг. Ингэснээр Эртний Хятадын түүхэн эх сурвалжийг бүрэн эхээр нь орчуулж олны хүртээл болгосон анхны эх сурвалж гэж тооцогддог байна. (Н.Ганбат)   

 

 

Ашигласан ном зохиол

Sima Qian. Records of the Grand Historian of China. Qin Dynasty. Translated by Burton Watson. Hong Kong: The Research Centre for Translation [The Chinese University of Hong Kong]; New York, Columbia University Press, 1993.

de Bary, W.T. & Bloom, I., Sources of Chinese Tradition, Volume One, 2nd ed. New York, 1999.

Graham, A.C. The Disputers of the Tao. La Salle, IL: Open Court, 1989.

Сыма Цянь “Исторические записи”. Т. I. Перевод с киайского и комментарии Р.В.Вяткина и В.С. Таскина, под общей редакцией Р.В.Вяткина. М., 1972. 

Сыма Цянь “Исторические записи”. Исправленное и дополненное, М., 2001. 

Сыма Цянь. Исторические записки (Ши цзи). Т. VIII. Пер. с китайского Р.В.Вяткина и А.М.Карапетьянца, коммент. Р.В.Вяткина, А.Р.Вяткина и А.М.Карапетьянца, вступит. статья Р.В.Вяткина. М., 2002.   


Дэлгэрүүлж үзэх ном зохиол