Бага мухдагийн ам

Үндсэн мэдээлэл:

Хамаа бүхий үг Эртний Түрэгийн язгууртны онгон, Эртний Түрэгийн хүн чулуу
Төрөл Тахилгын байгууламж
Түүхэн эрин үе Эртний Түрэгийн үе
Он цаг НТ VI-VIII зуун
Салбар Археологи

Эртний түрэгийн жирийн иргэдийн онгон

Эртний түрэгийн тахил, тайлгын байгууламж.

     Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний эд өлгийн гол дурсгал нь булш оршуулга, тахил тайлгын байгууламж билээ. Тэдний амьдралын хэв маяг жилийн дөрвөн улиралд нутаг сэлгэн нүүдэг тул нүүдэлчдийн аж амьдрал, эдийн болон оюуны соёл, сүсэг бишрэлийг судлах гол хэрэглэгдэхүүн нь тэдний үлдээсэн булш оршуулгаас илэрч олддог.
     Нүүдэлчин ард түмний дунд эртнээс нааш нас барсан хүмүүсээ газарт булшлан оршуулахаас гадна өөд бологсоддоо зориулж булшнаас тусад нь зөвхөн тахилга тайлгын зориулалт бүхий байгууламж барьж тахилга өргөх зан үйлээ үйлддэг байжээ. Тахилга тайлгын байгууламж үйлдэж буй учир нь нас барагсдын сүнсийг нь амрааж, хойд насандаа хоол ундтай, унaлга унаатай элбэг хангалуун явахыг бэлгэдсэн хэрэг ажээ.Ийнхүүнас барсан хүндээ зориулж булшнаас тусaд нь тахилгын байгууламж барьж байгуулж байсан уламжлал нэлээд эртнээс улбаатай бөгөөд одоогоор хүрэл зэвсгийн үеэс эхлэн энэ зан үйлийг хүн төрөлхтний туулж өнгөрүүлсэн цаг үе бүрт хийж байсан нь малтлага судалгаагаар нэгэнт тогтоогдоод байгаа бөгөөд хожим Түрэгийн үе, түүнчлэн дундад зууны үе хүртэл энэ заншлыг хатуу даган мөрдөж байсан бололтой. Үүний нэг жишээ бол Түрэгийн үед илэрхий харагдах бөгөөд хаад, цэргийн жанжин, сайд нарт зориулж тахилгын сүрлэг том цогцолборыг барьж байгуулж байсан боловч зөвхөн ихэс дээдэс, язгууртан хүмүүст зориулж тахилгын онгон байгуулж байсангүй. Жирийн иргэд ч ялгаагүй тахилгын онгон байгуулж байсныг манай улсын нутаг дэвсгэрт өргөн хэмжээгээр тархсан байдгаас харж болно.
     Харин эгэл жирийн буюу жирийн иргэдийн тахилгын онгон Монгол орны баруун талын нутгаар буюу түрэгүүдийн анх мандан гарсан уугуул нутаг Алтайн уулсаар илүү олон тоотой тохиолддог нь сүүл үеийн судалгаанаас тодорхой болж байна. Ихэс дээдэс, язгууртан хүмүүст зориулсан тахилгын онгон нь дээр өгүүлсэнчлэн сүрлэг том цогцолбор байхад жирийн иргэдийн тахилгын онгон нь энгийн 1×1 м-ээс 5×5 м орчим дөрвөлжин хашлагатай, дотор талыг нь тусгайлан жижиг чулуу, шороо хольж чигжин дүүргэсэн хашлага, хашлаганы зүүн урд хүн чулуу эсвэл хөшөө чулуу байх ба түүнээс наран мандах зүгийг чиглэн цуварсан балбал буюу зэл чулуутай энгийн хийцтэй байдаг.
     Эртний түрэгийн жирийн тахилгын онгоны холбогдох он цаг нь НТ VI-VIII зуун болно. (Н.Баярхүү)

 

Ашигласан ном зохиол

Баттулга Ц. Монголын руни бичгийн бага дурсгалуудын судалгаа. Докторын зэрэг горилсон бүтээл. УБ., 1999.

Баярхүү Н. Монгол Алтайн Түрэгийн үеийн хүн чулуу, тахилын онгоны сүүлийн үеийн судалгаа (Moğol Altai Bölgesinde Köktürk Dönimine ait Insan Bičimli Tašlar ve Anıt-Mezarlar hakkında son yıllarda arastırmalar). “Түрэгийн соёлын хөгжлийн үеүд: Үүсэл болон руни бичгийн үе” сэдэвт Олон Улсын Эрдэм Шинжилгээний Хурлын илтгэл. УБ., 2011.

Баярхүү Н. Морьтой булшны оршуулгын зүг чиг (VI-X зуун). “Х. International Turkic Culture, Art and Protection of Cultural Heritage Symposium/Art Activity” Олон Улсын Эрдэм Шинжилгээний Хурлын илтгэл.УБ., 2016.

Төрбат Ц. “Сэргэ” эртний нүүдэлчдийн оршуулгын дурсгалын нэгэн чухал элемент // Studia еthnologica. Tom. XII, Fasc. 14, УБ., 1999.



Дэлгэрүүлж үзэх ном зохиол